Статья "О5о үөрэҕэр көмөлөһүөххэ"

Оҕо үөрэҕэр эрдэттэн көмөлөһүөххэ

Оҕо үөрэҕи ыарырҕатара урут да баара, билигин да баар. Бу боппуруос билигин даҕаны сытыытык турар. Хас биирдии кыра оҕо оскуола боруогун үөрэ-көтө атыллыыр, кини үчүгэйдик үөрэниэн баҕарар. Оҕо үөрэнэн иһэн көрдөҕүнэ сатаабата, кыайбата элбээн иһэр, атын оҕолортон хаалан иһэрин билэр, санаата түһэр. Үчүгэйдик үөрэниэн баҕарар, ол гынаары кыайбат. Буукубаны буукубаҕа холбуурун, сүһүөххэ холбоон тыл таһаарарын ыарырҕатар, буукубаларын буккуйар, тылы сүһүөххэ араарарын өйдөөбөт, буукуба хайдах сурулларын умнар, суруйарыгар тарбахтара сылайаллар, учуутал этэрин, быһаарарын өйдөөн истибэт, умнан кэбиһэр, бытаан буолан оҕолортон хаалан хаалар, истибитин быһааран кэпсээбэт,түргэнник сылаарҕыыр, устунан кынньанар, утуйар уута кытта кэһиллэр. Бу бастакы кылаас оҕото оскуолаҕа көрсөр кыһалҕалара.

Туохтан маннык буоларый? Оҕо ситиһиилээхтик үөрэнэригэр туох мэһэйдиирий? Биричиинэтэ араас буолар. Олортон биирдэстэринэн оҕо оскуолаҕа киирэригэр психическэй процесстара, ол аата болҕомто, өйгө тутар дьоҕур араас көрүҥнэрэ, оҥорон ойуулаан көрүү, ырытыы, толкуй ситэ сайдыбатаҕыттан, бытааннык сайдарыттан тутулуктаах. Кини өй үлэтин араас көрүҥүн баһылыы илик буолуон сөп. Сайыннарыылаах үөрэҕи төрүттээччилэртэн биирдэстэрэ Д.Б.Эльконин этэринэн, оҕо ситиһиилээхтик үөрэнэригэр, бастатан туран бэйэтин дьайыытын уопсай ирдэнэр оскуола быраабылатыгар сөп түбэһэр гына сатаан салайынар,былаанныыр, учуутал этэрин истэн чуолкайдык барытын бириэмэтигэр толорорун сатыахтаах. Ол иһин оҕону кыра эрдэҕиттэн дьиэ ис-тас үлэтигэр көмөлөһүннэрэн, бэйэтин көрүнэр- дьаһанар, оҕолору кытта биир тылы булан эйэлээхтик оонньуур, дьонугар илии-атах буолан туһалыыр гына үөрэтиэхтээхпит.

Уруокка учуутал быһаарарын болҕойон уонна тулуйан истэр буолуохтаах. Оҕо саҥаны истэр дьоҕура мөлтөх уонна дорҕоону табатык саҥарбат буоллаҕына ааҕарыгар уонна суруйарыгар үгүс эрэйи көрсөр. Дорҕооннору арааран истибэт эбэтэр атыннык истэр. Буукубаны, сүһүөҕү көтүтэр, буукубалары миэстэлэрин атастаһыннарар, эбии буукубаны суруйар, тылы сыыһа сүһүөхтүүр. Эбэтэр олох да хайдах саҥарарын курдук суруйуо. Оҕоҕо кыра эрдэҕиттэн кыра хоһооннору, кэпсээннэри ааҕан, остуоруйалаан тыл сүмэтин иһитиннэриэххэ, сэҥээрдиэххэ, өйдөммөт тыллары быһаарыахха, тылы сөпкө ыраастык саҥарарын ирдиэххэ, эрчийиэххэ наада.

Сурук үлэтэ кыра оҕоҕо ыарахан үлэ. Суруйуу тулууру, дьулууру, болҕомтолоох буолары эрэйэр. Оҕо тарбахтарын быччыҥа ситэ сайдыбатах буоллаҕына, буукубаны строкаҕа суруйарыгар мэһэйдэри көрсөр. Көнө сурааһына иҥнэри барыа, төкүнүк буукубата ньолбуһах буолуо,кыһалла сатаан суруйарыттан быччыҥнара күүрүө, хараҕа сылайыа. Буукубаны суруйа олорон ханнык буукубаны суруйарын толкуйдуур, ырытар, хас эмэ үлэ тэҥҥэ ыытылларынан манна мэйии күүскэ үлэлиир. Оҕону кыра эрдэҕинэ кырааскалатан, кумааҕыны, хортуону кырыттаран, килиэйдэтэн араас оҥоһуктары оҥотторору сүбэлиибин. Билигин тарбаҕы эрчийэр араас эрчиллиилэр баар буоллулар.Кинилэр мэйии үлэтигэр олус туһалаахтар.

Маны таһынан оҕо ситиһиилээхтик үөрэнэригэр саҥарар саҥата тутаах хайысханан буолар. Саҥарар саҥа киһи тобулук өйүн кытта ыкса сибээстээх. Уруокка истибитин сатаан быһааран кэпсээбэт, аахпытын ис хоһоонун өйдөөбөт, элбэх тылы билбэт буолан кэпсиирин ыарырҕатар.Бэриллибит задача ис хоһоонун өйдөөбөтүттэн сатаан суоттаабат. Тыла сайдыбатах, кэпсии үөрэммэтэх оҕо бары предмеккэ ыарахаттары көрсөр.Итилэри туоратар сыалтан оҕону кыра эрдэҕиттэн элбэҕи саҥарарын, көрбүтүн-истибитин үллэстэрин, кэпсээннэри, остуоруйалары ааҕан уонна айан кэпсиирин тулуйан истэр, сэҥээрэр олус туһалаах. Элбэх билбэт тылларын хайаан да быһааран биэрэргит наада. Маны таһынан өйгө тутар дьоҕурун кыра эрдэҕиттэн сайыннаран хоһооннору үөрэтэн, ыллатан, өйгө суоттатан, дуобаттатан, сүүрүүлээх-көтүүлээх, остуол оонньууларын оонньотон сайыннарыахха сөп. Оҕо кинигэни ааҕа да илигинэ кинигэттэн, сурунааллартан араас сорудахтары толотторон, икки хартыынкаттан предметтэри, уратыларын, туох уларыйбытын булларан,пазллары хомуттаран оҕо өйгө тутар дьоҕурун дьарыктыыр олус туһалаах.

Кинигэни ааҕыы оҕо болҕомтото, өйгө тутар, оҥорон көрөр дьоҕура, толкуйа сайдарыгар суолтата олус улахан. Великобритание учуонайдара чинчийбиттэринэн, кинигэни ааҕыы мэйии үлэтин бүтүннүүтүн эрчийэр, кини хамсаныы быччыҥҥа туһалыырын курдук олус туһалаах. Психологтар этэллэринэн төрөппүт уонна оҕо бииргэ олорон кинигэ аахтахтарына кинилэр икки ардыларыгар ураты сылаас сыһыан үөскүүр, оҕо биир тэҥ майгылаах, киэҥ холку уонна бэйэтигэр эрэллээх буола улаатар.

Оҕо оскуолаҕа киирэн баран үөрэҕин ыарырҕаппатын туһугар бу этиллибит психическэй процесстара төһө сөпкө сайдан иһэрин кэтээн көрүөххэ, бириэмэтигэр көмөлөһүөххэ наада. Ханнык баҕарар оҕоҕо көмөлөстөххө, кини үөрэҕин ыарырҕаппакка үөрэ-көтө үөрэниэ, дьонун үөрдүө.

Винокурова В.Г, дефектолог

25.12.2023