Քիմիայի դասավանդման ժամանակակից մոտեցումները

Հավաստիհայտնիէ, որՀայաստանիտարածքումդեռևսհինգհազարտարիառաջյուրացվելէմետաղներիստացումնումշակումը։

Հայտնիմետաղներիցհետևյալմետաղներնունենիրենցհայկականանվանումները՝ոսկի, արծաթ, կապար, երկաթ, անագ, պղինձ, սնդիկևկապարարծաթ։ (ՌոբերտԲաղչաջյան- ԲնագիտականեզրերըժամանակակիցհայերենումՍուրբՂազարմիաբանությանԲազմավեպհայագիտականբանասիրականգրականհանդես, 2002թ., N1-4, էջ 82-95)։Որտեղիցենհայտնվելայդմետաղներիանվանումները, ինչուենդրանքհնչումայդպես, ունե՞նարդյոքինչ-որխորըիմաստ։

Նշվածմետաղներիլատիներենանվանումներըկապվածենստացմանվայրիևհատկություններիհետ։Օրինակ՝Cuprum – Կիպրոսկղզուանվանումնէ, որտեղարդյունահանվելէպղինձը, Aurum–դեղին, Argentum–սպիտակ, փայլուն։ԵՎնշվածանուններնոչմիտեղեկությունչենտալիսմետաղիմասին։ՀետաքրքիրվարկածէառաջարկվելԷդուարդԱյանյանիկողմից Ереван ամսագրումտպագրվածհոդվածում (Эдуард Айанян–С металом в голосе , Ереван, 2007, сентябр,стр.110), որտեղվերընշվածմետաղներիշարքիցչորսմետաղներիամվանումները (ոսկի, արծաթ, կապար, անագ) հեղինակըկապումէհայկականայբուբենիտառերիթվայինարժեքներիհետ։Հայտնիէ, որհայկականտառերնօգտագործվելեննաևորպեսթվեր 2 համակարգով՝ 36 տառերնըստհերթականությաննշանակելեն 1-36թվերը, իսկայլհամակարգով 1-9000 թվերը։

ԱյժմանդրադառնանքԷդուարդԱյանյանիհոդվածումարծածվողվարկածին։Նա՝ոսկի, արծաթ, կապարևանագմետաղներիանվանումներըդիտարկելէանսովորտեսանկյունիցևստացելէցնցողարդյունքներ։

Ոսկիբառիյուրաքանչյուրտառիտակգրենքհայկականայբուբենումնրակարգաթիվնուգումարենք, ստացվումէ 79, որըոսկուկարգաթիվնէ։

ՈՍԿԻ Au79

24 + 29 + 15 + 11 =79

ՀայտնիէորատոմիմիջուկիլիցքըհամընկնումէքիմիականտարրերիԴ.Ի. Մենդելեևիպարբերականհամակարգումտարրիկարգաթվիհետևկոչվումէտարրիատոմայինհամար։Արդյոքդազուտպատահականությունէ։

Արծաթմետաղիանվանմանաթ-ըվերջածանցնէ

ԱՐԾ Ag47

1 + 32 + 14 = 47

Հաջորդըկապարմետաղնէ, որըհայոցլեզվիբարբառներումժողովրդիկողմիցօգտագործվումէորպեսարճիճ։

ԱՐՃԻՃ Pb82

1 + 32 + 19 + 11 + 19 = 82

Ինչպեսերևումէայսթվերնևսհամընկնումենայդտարրիկարգաթվիհետ։

ԱնագմետաղինՀրաչյաԱճառյանիհայերենարմատականբառարանում(Երևան 1986թ.) տրվածէնաևհայերենկլայեկբառը, որըմինչայժմՀայաստանիտարբերշրջաններումօգտագործվումէորպեսանագիանվանում։Կլայեկբառըչիհամապատասխանումնշվածհիպոթեզին, ևհեղինակըցույցէտվել, որկլայեկբառիարմատըկալայբառնէ։Այդբառնօգտագործվումէվրացական, օսեթական, սերբական, ուզբեկակն, տաջիկականևայլլեզուներումևկալայբառիօգտագործմանտարածքիկենտրոնըՀայաստաննէ։Գրենքկալայբառը։

ԿԱԼԱՅ Sn50

15 + 1 + 12 + 1 + 21 = 50

Հիմքընդունելովմետաղիանվանմանբառարմատ – կարգաթիվկապիվարկածը, ստորևկներկայացվիմերկողմիցստացվածորոշմետաղներիհինհայկականբառարմատները։

Այժմքննարկենքերկաթբառը։Ժողովրդականլեզվովերկաթբառըբացատրվումէերկնքիցկաթող, այնկապելովերկաթպարունակողերկնաքարերիհետ։Ինչպեսարծաթբառումերկաթբառումևսաթ-ըվերջածանցէ, իսկբառարմատըերկ-նէ։Հայոցլեզվումե-է-ահնչյունափոխությունըհաշվիառնելովօրինակ՝Երևան-Էրիվան, Արմենիա-Էրմենիա, երկիր-էրգիր, կարողենքգրելերկաթը – արկաթ, որըայժմէլօգտագործվումէհայերենբարբառներումօրինակ՝Արցախում։

Հաշվիառնելովգ-ք-կիհնչյունափոխությունըերկաթ-երգաթարկաթ-արգաթ, ձևերըկարողենքգրելարգաթ։Ընդունելովր-լնաևլ-նհնչյունափոխությունները, օրինակ՝անալի-ալանի, ենթադրումենքորերկաթբառրարմատըանգ-նէ։

ԵՐԿ- ԷՐԿ- ԱՐԿ, ԱՐԳ – ԱԼԳ – ԱՆԳ

ԱՆԳ Fe26

1 + 22 + 3 = 26

ՀովհանեսԲարսեղյանիհայերենուղղագրականուղղախոսականտերմինաբանականբառարանից (Երևան 1973) դուրսենքգրելանգարմատովորոշբառերորոնքկարծեսթեցույցենտալիս, թվարկումեներկաթիֆիզիկական,մեխանիկականևքիմիականհատկությունները։

ԽԱՆԳԱՐ – դիմադրել

ՄԱՆԳԱՂ – կտրել

ԱՆԳԱ – չծռվող, չխոնարհվող

ԱՆԳՂ – ճանկողգիշատիչթռչյուն

ՉԱՆԳ – ճանկ, ձգել, բռնել

ԴԱՆԳ – ծանրությանչափ

ԹԱՆԳ – հազվագյուտ

ՌԱՆԳ – գույն

ԿԱՆԳ – դադար, զսպել

ԶԱՆԳ – կաղապար, ձայն

ԺԱՆԳ – օքսիդացած

ՀԱՆԳ – կարգ

ՑԱՆԳ – զսպախցակ

ԳԱՆԳ – պատյան, պինդ

Իդեպ, շատլեզուներումերկաթևգլուխբառերիարմատներընույնեն, օրինակԲասկերենլեզվումԵրկաթնշանակումէԲուրնի, իսկգլուխԲուրու (ՎահանՍարգսյան, Բասկերենիհամառոտքերականություն,Երևան 2000,էջ 256)։

ՎերջումնշենքորանգարմատովունենքՏորքԱնգեղհերոսիանուն։

Հիշենքմեծբանաստեղծիխոսքերը` Տորքըչերնմանհասարակմարդու, այլմիաժդահաևշատահարկու …

Անգեղբառըստուգաբանվումէերկուձևով, առաջինորպեսան-առանց, գեղ-գյուղայսինքնանգյուղ, հայրենիքչունեցող, ինչպեսնաևան-առանց, գեղ-գեղեցիկայսինքնոչգեղեցիկ, տգեղ։Ինչպեսկարելիէընդունելորվերընշվածորակներովանձնավորությունը՝հսկա, մեծուժիտերՀայաստանումապրողհայհերոսըլինիանհայրենիք, տգեղ։Եթեընդունենքանգարմատըևեղվերջավորությունը, որըցույցէտալիսհատկանիշ։Օրինակ՝համ-համեղ, գույն-գունեղ, ցանց – ցանցեղ, ապաանգեղբառըկնշանակիերկաթյա, ուժեղ։ԻնչպեսասումենքԱշոտԵրկաթ, ևսՏորքԱնգեղ-ՏորքԵրկաթ։

Պետքէնշել,որանգեղոս-անգել-հրեշտակբառերիարմատըևիմաստըևսկապվածէերկաթբառիհետ։

Հաջորդըսնդիկբառնէ։Սնդիկիանվանումըտարբերլեզուներումկապվածէհեղուկի, շարժման, թրթռոցի, հոսմանհետ։Այսպես. ՀրաչյաԱճառյանիհայերենիարմատականբառարանումսնդիկբառիհամարժեքէբերվումկենդանիբառը։Գրենքկենդանիբառը։Հաշվիառնելովկ-ց-ստառադարձությունըևեձայնավորիսղումը, ինչպեսնաևանի-ենի-իկանցումը,օրինակնազանի-նազենի-նազիկ, մենքենթադրումենք, որկենդանիբառիցառաջացելէսնդիկբառը։

ՍՆԴԻԿ

ԿԵՆԴԱՆԻ Hg80

15+ 5 + 22 +4 + 1 +22+11 = 80

Անդրադառնանքպղինձբառին։ՀրաչյաԱճառյանըևՀովհանեսԲարսեղյանըպղինձբառիհամարժեքնշումենբրինձբառը։Պղինձըառաջացելէպ-բևր-ղհնչյունափոխությանհետևանքով՝բրինձբառից։Իսկբրինձբառնառաջացելէբրոնզբառից։Պետքէնշելորպղնձիհանքերումմիշտպարունակվումէանագևսկզբումբրոնզէանվանվելայնպղինձը, որըպարունակելէնույնիսկշատչնչինքանակությամբանագ։Նշվածիցհետևումէորբրոնզ-բրինձ-պղինձանվանումըչիբնութագրելմաքուրպղինձմետաղը, այլստացվածպղինձնյութին։

ՀրաչյաԱճառյանիբառարանումպղինձբառիհամարժեքբերվումէնաևխալկ-խալգբառը, որըհունարենլեզվումևսնշանակումէպղինձ։

Օրինակ՝խալկոգենենկոչվում 7րդխմբիէլեմենտները, որընշանակումէպղնձիհետաղառաջացնող։ԳրենքԽալգբառը.

ԽԱԼԳ Cu29

13 + 1 + 12 + 3 = 29

Վերջումխոսենքևսմեկմետաղի` մոլիբդենիմասին։Մոլիբդենիհամարհայերենումօգտագործվումէկապարարծաթանվանումը։ՀայաստանումմոլիբդենարդյունահանվումէՍյունիքիմազում՝Կապանկենտրոնով։Կապանբառընշանակումէկիրճ, լեռնայինանցք, բարբառային-երիզ, ժապավեննաևճանապարհներկապողտեղ։

Կապանբառիանվերջավորությունընշանակումէտեղ, օրինակ՝իջևան-իջևանիտեղ։Այսինքնկապանկարողենքասելկապիտեղ, վայր, որտեղգտնվումէկապ-ը, եթեայդտեղըկապենքմետաղիհետևգրենքկապբառը.

ԿԱՊ Mo42

15 +1 + 26=42

Այսինքնկարողենքասել, որկապաննշանակումէմոլիբդենիտեղ` վայր, որտեղկամոլիբդեն։

Ստացվածարդյունքնուղակիցնցողէ։Հայերենլեզվումմետաղներիանվանումներըցույցենտալիսնրանցկարգաթիվը։Այդզարմանալիփաստըբազմաթիվհարցերէառաջացնում։Մենքինչիհետգործունենք, ովէստեղծելայդբառերը, ովէմտածելմետաղներիանվանումները, որոնքիրենցմեջթաքցնումենդրանցհիմնականբնութագիրը։Եվընդհանրապես, արդյոքդամարդկայինձեռքիգործէ։Եթեայո, ապա, ստացվումէ, որմերնախնիներիգիտելիքներիմակարդակըեղելէանհավանականբարձր։Չէորմիայն 20-րդդարիսկզբինհայտնաբերվեցատոմիբարդկառուցվածքըևորոշվեցատոմիմիջուկիլիցքը։Եթեընդունենքորայդբառերըմեզտրվածենվերևից, ապակարելիէմիայնհիանալլուծմանհանճարեղությամբ։Չէորլեզունգիտելիքների, ինֆորմացիայիպահպանմանամենահուսալիեղանակնէ։Հայոցայբուբենըստեղծվելէավելիճիշտվերահաստատվելէ 405-406թթ.ՄեսրոպՄաշտոցիկողմից։Բայցհայոցայբուբենիստեղծումըդահայերենլեզվիստեղծումըչէ։

Շատհետազոտողներիկողմիցցույցէտրված, որհայկականայբուբենըտրամաբանորենկուռևիմաստալիցմիամբողջականհամակարգէ։ՎերադառնալովՄեսրոպՄաշտոցիննշենք, ինչուէրպետքՄեսրոպՄաշտոցինտարիներովնստելհինաշխարհիգրադարաններում, խորհրդակցելՀռոփանոսիհետ, ինչէրնափնտրում, ինչէրնախնդրումիրաղոթքներումևինչստացավարդյունքում։ՉէորըստԽորենացուհայկականգրերըՄաշտոցիննվիրելենԲարձրագույնիհաճությամբ։

-Եվտեսավնաոչգիշերայիներազ, ոչէլարթմնիտեսիլք, այլիրտրոփողսրտումհոգուաչքերըբացողքարիվրագրողձեռք։Քարըձյաննմանիրմեջպահպանումէրգծերիհետքերը։

Դ.Մ.Մենդելեևըևսքիմիականտարրերիպարբերականհամակարգըտեսելէերազում։