Қара Майор - Борис Керімбаевтің ерлігі

« Набережный орта мектебі » КММ

Таран ауданы

Костанай облысы

Елизоветинка селосы.

Ғылыми жобаның тақырыбы:

Қазақтың қара майоры

Дайындаған: Зикрияева Аида 10 сынып

«Набережный орта мектебі» КММ.

Ғылыми жетекшісі: Шалеекев О.О

А.Ә.Д. мұғалімі «Набережный орта мектебі» КММ.

• Зерттеудің мақсаты: Ауған соғысының ардагері, бас штабтың барлау басқармасының арнаулы әскерінің 177 бригадасының командирі Керімбаев Борис Төкенұлының өмірбаянын зерттеп кәзіргі ұрпаққа жеткізу. Ауған соғысына қатысқан Б.Т. Керімбаев өмірбаянын зерделеуде, біз ауған соғысының тарихи оқығаларымен, болашақ ұрпақ үшін Отан алдында өз борышын адал және ерлікпен орындаған Ұлы Отан соғысының ардагерлерінің ерлігімен пара-пар келетінін гипотеза ретінде алдық.
• Зерттеудің рәсімі келесі үш кезеңнен тұрады: әдебиетті жинақтау, Б.Т. Керімбаев өмірбаяны мен ерліктері туралы және ауған соғысының оқиғалары туралы материалды жинау, әдебиеттермен бұқаралық ақпараттық құралдармен жұмыс істеп ғылыми жоба жазу.
• Зерттеудің әдісі ретінде тарихи және салыстырмалы талдау мен қорыту пайдаланылды.
• Зерттеудің жаңалығы Б.Т. Керімбаев өмірбаянын зерделумен ауған соғысының оқиғаларын талдау.
• Алынған мәліметтер негізінде біз келесі тұжырымға келдік: материал жинау кезінде ауған соғысының оқиғалары туралы, Кеңес Одағы жауынгерлері мен Б.Т. Керімбаев ерліктері туралы білім алдық.
• Жұмыс келесі 3 бөлімнен тұрады: кіріспе, Б.Т Керімбаев ауған соғысында көрсеткен ерлігі мен ауған соғысының оқиғаларын танып білдік.
• Аталған жұмыс нәтижесін пайдалануының практикалық облысы – бұл зерттеу құнды болып табылады, өйткені материалды Қазақстан тарихы және А.Ә.Д. пәнінің сабақтарында, сыныптан тыс шаралар.

«Қара майор». Қазақтың «Қара майоры». Ауған соғысының әйгілі, даңқты батыры Борис Керімбаев туралы жазар ма едім, жазбас па едім, егер…

Соңғы жылдары арагідік баспасөз беттерінде, кей-кейде интернеттегі кейбір сайттарда ауған соғысы ардагерлерін жөнсіз кемсіту, мұқату секілді жағымсыз пікірлер жазылып жүр. «Аса қатыгездік жасағаны үшін «Қара майордың» басына миллион доллар тігілген. Бәлкім, ол қара істері үшін «Қара майор» атанған да болар…» – дейді сырттан тон пішкен әлдебіреу .

Борис Төкенұлы Керімбаев 1948 жылы 12 қаңтарда Алматы облысы Жамбыл ауданында дүниеге келген. 1970 жылы В.И.Ленин атындағы Ташкент әскери училищесін тәмамдаған. 1980-1983 жылдары Ауған соғысына қатысып арнайы тапсырмаларды орындайтын мұсылман батальонының командирі болды. Сауатты басшылықтың арқасында батыр командирдің сарбаздары аз шығынға ұшырап, көбінесе жеңіске жетіп отырғанын жұртшылық жақсы біледі. Оның ерлігі аңызға айналып «Қара майор» деген лақап аты күллі аймаққа жайылды. «Спецназ ГРУ СССР» деген кітаптағы тізім бойынша төртінші орынды нық иеленген қазақ жігітін сол кездегі кеңестік саясаттың өзі осылай жоғары көтеріп мойындаған. 1992 жылы денсаулығына байланысты полковник шенімен отставкаға шықты. Батыр туралы «Қара майор» фильмі түсірілді.

Осы ретте біздер, ауған соғысының ардагерлері бір-бірімізді сыйлау мен қадірлей білуді Ұлы Отан соғысының ардагерлерінен үйренуіміз керек. Мысалы, Қасым Қайсеновтің Бауыржан Момышұлына, Рахымжан Қошқарбаевқа деген махаббатын, құрметін көптеген мақалалардан оқыдым. Ең әуелі солардың ісін өнеге ететін. Әзілхан Нұршайықов та солай жасайтын. Жалпы, өз басым Ұлы Отан соғысының ардагерлері туралы көптеген мақалалар оқыдым. Сондағы көзім жеткен бір нәрсе, олар, ең алдымен, өзін емес, майдандас серіктері туралы айтатын. Мәселен, Әзілхан Нұршайықов Ұлы Отан соғысына бастан-аяқ қатысқан майдангер. Талай ерлігі үшін қаншама орден-медальдар алған. Әңгімелерін оқый қалсаң ең әуелі Мәлік Ғабдуллин, Бауыржан Момышұлы, Нұркен Әбдіров, Төлеген Тоқтаров туралы айтатын. Ал енді осы Әбдіжәміл Нұрпейісов, Тахауи Ахтанов, Қасым Қайсенов, Сәуірбек Бақбергенов, Әбу Сәрсенбаев сынды Ұлы Отан соғысына қатысқан майдангерлердің шығармаларын оқыңызшы, олардың бір-біріне деген құрметіне, ықыласына еріксіз сүйсініп, қайран қаласыз. Бәлкім мәдениет дегеніміз де осы шығар.

Ұлы Отан соғысының ардагерлері қазір арамызда бірен-саран ғана. Қиян-кескі қан майданға қатысқан осылардан кейін нағыз соғысты көргендер кімдер? Әрине, ауған соғысының ардагерлері. Тәрбиенің ішіндегі ең оттысы, өтімдісі – патриоттық тәрбие. Міне, жас жеткіншектерге патриоттық тәрбие беруде ауған соғысының ардагерлері Ұлы Отан соғысы ардагерлерінің орнын баса білуі керек. Ол үшін біздер әр­бір сөзімізге абай болып, өзгелерге өнегелі өмірді көрсеткеніміз абзал еді.

Қош делік. Жоғарыдағы келтірілген дерек «Қара майордың» еңбегі мен ерлігін өзгелер тұрмақ, кейбір ауған соғысына қатысқандардың өздерінің де әлі толық парқына барып, бағалай алмай отырғанын аңғартады. Мұны бір деңіз.

Екіншіден, «Қара майор» туралы аз жазылған жоқ. Өзгелерді есептемей-ақ қойғанның өзінде, кәсіби, кәнігі жазушылар да қалам тартты. Бірақ жарық көрген дүниелердің басым көпшілігі Борис Керімбаевтың ауған соғысындағы еткен еңбегі мен ерлігін байыптаудан гөрі «Қара майордың басы үшін 1 миллион доллар тігіліпті» деген дақпыртты қаузап кететіні де рас. «Қара майор» туралы әскери мамандар да жазды. Алайда, бұлардың кітаптары тым аз таралыммен шыққандықтан (бар-жоғы 500 дана) көпшілікке жете қоймады. Солардың бірі соңғы оқыған кітабым полковник Амангелді Жантасовтың «Мұсылман батальоны»

Осының бәрін ескере келіп, «Қара майор» туралы өз білгенімді осы ғылыми жобаға жаздым . Борис Керімбаевтың кім екенін білу үшін «Ауған соғысында «Қара майор» қандай ерлік жасады және бұл ерліктің мәні мен маңызы неде?» деген нақты сауалға нақты жауап беру керек қой деп ойлаймын.

«Қара майордың» ең басты ерлігі

...1980 жылдың қаңтарында КСРО арнайы әскер жіберіп, Ауғанстанның билеушісі Х.Аминді құлатып, оның орнына Бабрак Кармалды отырғызды. Міне, осы кезде Ахмед шах Масуд Кабулды тастап, өзінің туған өлкесі Паншерге келеді.

Паншер – ұзыннан ұзақ созылып жатқан, бір шеті Пәкістанмен шектесетін, таулы, қыратты, ойлы-қырлы үлкен аймақ. Кішігірім мемлекет сыйып кететін өңірді «Паншер аймағы», «Паншер өлкесі», «Паншер аңғары» деп те атайды. Көбінесе қысқа ғана бір сөзбен «Паншер» дейді. Паншерге қалалар да, кенттер де, қышлақтар да, өндіріс орындары да, халық та молынан шоғырланған.

Ауған соғысының тарихын зерттеп жүрген ғалымдардың пікіріне сенсек, 1981 жылы Ахмед шах Масудтың моджахедтерінің, яғни жауынгерлерінің жалпы саны 100 мыңға жуықтаған. Б.Кармалдың қуыршақ өкіметінен гөрі Ауған халқының басым көпшілігі Ахмед шах Масудты қолдаған. Ахмед шахтың күшейгені соншалық, 1981 жылдың аяғында ол бүкіл Ауғанстан территориясының үштен бір бөлігіне бақылау жасады. Үштен біріне! КСРО еріксіз енді Ахмед шахпен санасуға мәжбүр болды. Кабул мен Паншердің арасы – 80 километр. Шахтың моджахедтері Кабулға бара жатқан совет әскерлері мен автоколонналарды атқылап маза бермейтін. Олар Совет армиясымен де, Бабрак Кармал басқарған Ауған өкіметінің әскерімен де қатар соғысады. Азық-түлік тиелген көліктерді Кабулға жеткізу Совет Одағы тарапына үлкен күшке айналады. Содан…

Содан КСРО Қорғаныс министрі, Кеңес Одағының маршалы С.Соколов бастаған әскери қолбасшылар Паншерге шұғыл шабуыл жасау керек деп шешеді. Олардың мұндағы мақсаты – Ахмед шах Масудтың өзі мен әскерлерін түгел жойып жіберу емес, әрине. Бүкіл Ауған халқы қолдайтын тұлғаны түп-тамырымен жойып жібере алмайтынын бас қолбасшылық та біліп отыр ғой. Бұлардың мақсаты – Ахмед шахты әлсірету арқылы оны келіссөз жасауға мәжбүрлеу.

Енді Совет әскеріне қайткен күнде де Паншерді ұстап тұру керек еді. Ахмед шах сонда  ғана келіссөзге келуі мүмкін. ... «Тым болмағанда Паншерді бір ай ұстап тұру керек!» деп шешкен КСРО-ның әскери қолбасшылары шатқалға ең таңдаулы, ең ірікті, ең ержүрек батальондарды қалдыру қажет деп шешеді. Сол батальонның бірі – «Қара майордың» батальоны болатын.

Биіктегі бекіністер мен атыс ұяларын басып алудың қиындығы жөнінде «Қара майордың» өзі де «Капчагайский батальон» атты кітабында жазады. Енді осы кітаптан бір үзінді келтіре кетелік: «Паншер үшін болған кескілескен шайқаста бізге жаудың 4500 метр биіктікте орналасқан атыс ұясын алу тапсырылды. Ұры тіс сияқты сойдиып шығып тұрған жақпар тастың арасындағы атыс ұясын «Зуб» деп атадық. «Ұрыста тұрыс жоқ», капитан Бекбоевтың 3-ші ротасы, Х.Оразалиев басқаратын АГС-17, старшина Александр Бубенцовтың инженерлік-саперлық ротасы менің бұйрығыммен «Зубқа» тіке шабуылды бастап та кетті. Бәрін айтып не қылайын, таңғы сағат 4-те басталған шабуылымыз келесі күні кешкі 9-ға дейін ұласты. Сағат 9-да атыс ұясы толық біздің қолымызға көшті. Мұндайда қайдан шығын болмасын?! Аға лейтенант Р.Мередурдыев жараланды, онымен бірге екі барлаушымыз да жарақат алып қалды. Х.Оразалиевке де оқ тиді, ертеңіне Ташкентте арнаулы госпитальға жеткізілген кезде қайтыс болды…».

«Қара майор» келесі бір биіктегі қиын бекіністі алған кезде «7 бірдей жауынгерінің оққа ұшқанын» жазады. Қалай оққа ұшпайды, Ахмед шахтың моджахедтері жер жағдайын бес саусағындай біледі. Және олар биіктен бұларды жақсы әрі жан-жақты бақылап отырады… Айрықша ерлік көрсеткен «Қара майордың» батальонын Паншерді ұстап тұруға (тым құрығанда бір ай ұстап тұруға!) қалдырады. Мұндағы ұрыс қимылын бас­қарған 40-шы армияның штаб бастығы, генерал Н.Г.Тер-Григорьянцтың өзі «Қара майорға» телефонмен хабарлайды. «Ең әуелі құттықтап қояйын, сізге подполковник шені берілді» дейді ол.

Кейбір  деректерде Паншерді ұстап тұруға 8 батальон, ал енді кейбір деректе 9 батальон қалдырылды дейді. Осы батальондардың ішінен тағы да «Қара майордың» батальоны өзге батальондарға қарағанда айрықша көзге түседі. Жанкештілігімен, ептілігімен, ержүректігімен, әскери шеберлігімен, тапқырлығымен, ұтқырлығымен, маневр жасай алғыштығымен! Сонымен не керек, әйгілі шатқалды ұстап тұруға қалдырылған батольондар Паншерді бір ай емес, екі айға жуық бермей тұрады ғой. Ал осы екі айға жуық уақытта «Қара майор» да, оның батальоны да қылыштың жүзінде жүрді. Ауғанстандағы соғыс жылдары «Қара майор» өзінің 40-тан астам сарбазы мен 4 офицерінен айырылса, солардың басым көпшілігі Паншерде көз жұмған еді.

...Шатқалдағы аңдысқан, арбасқан, кескілескен ұрыс екі айға жуық уақытқа созылды. Егер текетірес онан әрі созыла берсе өзінің жағдайы нашарлайтынын сезінген Ахмед шах Масуд келісімге жүгінуге мәжбүр болады. Ол 1982 жылдың шілде айында Совет әскерінің басшылығымен келіссөз жүргізеді. Екі тарапты келіссөзді әзірлеу процесіне «Қара майор» да қатысады. Біраз ырғасқаннан кейін екі жақ та бәтуаға келеді.

Менің өз өлшемім бойынша, «Қара майордың» Ауған соғысындағы ең басты ерлігі де осы! Ахмед шах Масудты келіссөзге жүгіндіру, жүгінуге мәжбүр ету. Егер «Қара майор» мен осы «Қара майор» секілді жанкештілер болмаса, Ахмед шах Масуд келіссөзге келер ме еді? Әрине, жоламас та еді. Келіссөздің арқасында Ахмед шах Масудтың моджахедтері 1982 жылдың шілдесінен бастап 1984 жылдың 21 сәуіріне дейін Паншердегі совет әскерін атқылаған жоқ. Оларға қарсы ұрыс қимылдарын жүргізген жоқ. Демек, қаншама адамның өмірі сақталып қалды десеңізші!

Өз басым Борис Керімбаевты жақсы танимын. Бүгінгі таңда тәуелсіз еліміздің Қарулы Күштерінің қорғаныс министрінің бірінші орынбасары, генерал-полковник Сәкен Жасұзақов және Штаб бастығының орынбасары, генерал М.Дүйсекеев сынды шәкірттеріне ұстаздық етіп, соғыста да, бейбіт өмірде де әлі күнге дейін сарбаздарын тастамаған Борис Төкенұлын мен де қатты құрметтеймін. Баз біреулер пенде­шілікпен төмендетуге қаншама тырысқанымен, Керімбаевты өзінің ерлігімен, өрлігімен, еңбегімен жеңіп алған тарихи орнынан ешкім де қозғай алмайды! Өйткені, ол – халықтың «Қара майоры». Ал халықтың адамына ешуақытта қара күйе жұқпайды.

Назарларыңызға рахмет!