Етістіктің райлары

?аза? тілі 7 сынып Саба?ты? та?ырыбы: Етістікті? райлары ??зіреттілікке жеткізетін ма?сат - міндеттер: А) а?паратты? А?парат к?здері ар?ылы о?ушылар?а етісті? рай категориясын, т?рлері мен жасалу жолдарын толы? ме?герту; ?) коммуникативтік О?ушыларды? адамгершілік ?асиетке баули отырып, ал?ан білімдерін ауызша ж?не жазбаша тілде ?алыптастыру; Б) проблеманы шешу Та?ырыпты ме?гертуге арнал?ан тапсырмалар мен жатты?уларды ?з беттерімен орындау?а да?дыландыру. Саба?ты? т?рі: Аралас саба? Саба?ты? ?дісі: С?ра? - жауап, т?сіндіру, талдау Саба?та ?олданылатын педагогикалы? технологиялар: Білім беруді ізгілендіру, Дамыта о?ыту, СТО. Саба?ты? к?рнекілігі: О?улы?, кестелер. П?наралы? байланыс: ?аза? ?дебиеті Саба?ты? барысы I. ?йымдастыру б?лімі - с?лемдесу; - о?ушыларды т?гендеу; - о?ушыларды? саба??а дайынды?ын тексеру; - амандасу; - саба?та жо? о?ушыларды айту; - саба??а назар аударады. II. ?й тапсырмасын тексеру Ережелерді жаттау С?йлеп т?р?ан с?тке байланысты ?имылды? ?ту кезе?ін білдіру етістікті? ша?ы деп аталады. С?йлеп т?р?ан с?тке байланысты, я?ни сол с?тте болып жат?ан ?имылды осы ша?, ?лі болма?ан, біра? кейін болатын ?имылды келер ша?, с?йлеп т?р?ан с?ттен б?рын болып ?ткен ?имылды ?ткен ша? дейміз. III. ?ткен материалды ?айталау ар?ылы жа?а материалды ?абылдау?а дайынды? О?ушылар ша? т?ріне мысал келтірейікші Мен саба??а бармадым. Біз саба??а барса? дейміз. М??алім саба? т?сіндірсе дейміз Берілген с?йлемдер тек ?ана ша?ты білдіріп ?ана ?оймай іс - о?и?аны? шынды??а ?атысын білдіреді. Біз оны ?аза? тілінде рай категориясы деп атаймыз. IV. Жа?а материалды ме?герту С?йлеушіні? с?зі ар?ылы ?имылды? шынды??а ?атысын, айтушыны? пікірін, к?з?арасын білдіріп, белгілі бір грамматикалы? т?л?алар ар?ылы жасалатын т?рін рай категориясы деп аталады. Етістікті? райлары ?имылды?, іс - ?рекетті? ж?зеге асу, орындалу м?мкіндігіне ?арай т?рт т?рге б?лінеді: ашы? рай, б?йры? рай, шартты рай, ?алау рай. Мысалы: Мен ?йге келмеймін. Мен саба??а барсам деймін. Тапсырманы мен жазайын. Оны? саба??а бар?ысы келеді. V. Жа?а білімді бекіту 144 - жатты?у М?тінді к?шіріп жазып, етістіктерді? жасалуына, ?ай ша?та т?р?анына к??іл б?лі?дер. Киіз ?йді? бір топ айыл а?са?алдары ?ымыз ішіп отыр. ?кем дастар?ан шетіне ?ымыз ??йып отыр. Ол мені ымдап ша?ырды да, ??ла?ыма: «Аталары?а с?лем беруді ?мытпа дегенім ?айда?» - деп сыбырлады. 144 - жатты?у Ішіп отыр - на? осы ша?. ??йып отыр - на? осы ша? Сыбырлады - жедел ?ткен ша? Ж?нелдім - жедел ?ткен ша? кірдім, айттым - жедел ?ткен ша? 145 - жатты?у М?тінді о?ы?дар. Етістіктерді теріп жазып, морфологиялы? талдау жаса?дар. 1. Б?кеннен с?лу а?ды мен к?рмедім, Бас?а?а жануарды тенгермедім. К?здері м?лдір ?ара а? б?кенді Адамны? баласынан кем к?рмедім. Азайды со??ы кезде бай??с б?кен, Мы? – мы?дап бая?ыда ж?реді екен. Б?л к?нде келе жат?ан жолаушы?а Кездесіп анда - санда сая? - некен. 2. Жел дауылды ша?ырады, Б?лт жауынды ша?ырады. 3. ?иял ?ыр астында. 4. Арамды? адамны? ажарын б?зады. 5. ?ор?а? к?ле?кесінен де ?ор?ады. 145 - жатты?у К?рмедім - т?бірі к?р, ме - болымсыз етістік ж?рна?ы, - ді - жедел ?ткен ша?, - м - жіктік жал?ауыны? І жа?ы. Те?гермедім - т?бірі - те?гер, - ме - болымсыз етістік ж?рна?ы, ді - жедел ?ткен ша?, - м - жіктік жал?ауыны? І жа?ы. Ж?реді екен - ж?р т?бірі, - е - к?семшені? ж?рна?ы, ді - жедел ?ткен ша?, екен - е - т?бірі, кен - есімшені? ж?рна?ы. Ша?ырады - ауыспалы келер ша? Б?зады - т?бірі б?з. – а - к?семшені? ж?рна?ы, ды - жедел ?ткен ща? ?ор?ады - т?бірі ?ор?у, - а к?семшені? ж?рна?ы, - ды - жедел ?ткен ша? 1 - тапсырма 1 - топ?а: Ауыспалы осы ша? ?атыс?ан ма?ал - м?телдер табу. 2 - топ?а: Келер ша? ?атыс?ан ма?ал - м?телдер табу. 3 - топ?а Болжалды келер ша? ?атыс?ан ма?ал - м?телдер. VI. ?йге тапсырма Ережелерді жаттау. К?ркем ?дебиеттерден рай т?рлері ?атыс?ан с?йлемдер жазып келу. ?йге берілген тапсырманы к?нделіктеріне жазып алады. VII. Ба?алау. ?орытынды. О?ушылар ба?аланып, саба? ?орытындыланады. Ба?алан?ан о?ушылар к?нделікке ба?асын ?ой?ызады.