Türkmen dilinde özbaşdak many aňladýan söz toparlary

Leksik semantik aýratynlyklary

Has atlar Jyns atlar

Sülgün, Baýlyýewa,Aşgabat kitap, kebelek, alma

Morfologik aýaratynlyklary

Sada atlar

Asyl atlar Ýasama atlar:1.grammatik söz ýazalyş :okuw+çy;synp+daş

Kitap, çaga 2.Sintaktik söz ýasalyş:gün+batar;Anna+oraz,

gije-gündiz,

3. Sintaktik-morfologik söz ýasalyş:ok+lu+kirpi, gün+e+bakar

Goşma atlar:mekgejöwen, arakesme, atbakar...(sintaktik söz ýas.)

Tirkeş atlar: gije-gündiz, dem-dynç(sintaktik söz ýas.)

► Gysgaldylan goşma atlar (abriwiatura)

GDA—garaşsyz döwletleriň arkalaşygy GDA-nyň

BMG—Birleşen milletler guramasy BMG-niň

► Düzümli atlar

Magtymguly adyndaky Türkmen döwlet uniwersiteti, Türkmenistanyň Bilim ministrligi

Atlaryň sintaktik aýratynlyklary

►Sözlemiň eýesi:Okuwçylar Hormatly Prezidentimiziň täze kitaby bilen tanyşdylar

► Sözlemiň habary:Meniň doganym mugallym.

► Sözlemiň aýyklaýjy agzasy—aýyrgyç: Agajyň ýapraklary ygşyldaşýardy.

► Sözlemiň aýyklaýjy agzasy—doldurgyç: Mugallym Suraýdan öý işini sorady.

Sypatlar atlary aýyklap, atlaryň reňkini,göwrümini, gylyk-häsiýetini, möçberini we ş.m. aňladýan sözlerdir

Leksik semantik aýratynlygy

Hil sypatlar otnositel sypatlar

Gyzyl alma, süýji gawun, garry ene güýzki hasyl, gaýraky depe

Morfologik aýaratynlyklary

Sada sypat

Asyl sypat ýasama sypat .1grammatik söz ýazalyş :nur+ana ýüz, gahar+jaňa dam

süýji alma, ak mata 2.Sintaktik söz ýasalyş:ýeňilkelle, agzybir, açgöz

Goşma sypat:dikdüşdi, sowukganly, (sintaktik söz ýas.)

Tirkeş sypat: beýikli-pesli, al-ýaşyl (sintaktik söz ýasalyş)

Sintaktik aýartynlyklary

►Sözlemiň eýesi:Höwesjeňler çykyş edip başladylar( Diňe atlaşanda eýe bolýarlar)

► Sözlemiň habary:Mähriniň köýneginiň reňki ýaşyl.

► Sözlemiň aýyklaýjy agzasy—aýyrgyç: Jeren süýji çörek bişirýär

► Sözlemiň aýyklaýjy agzasy—doldurgyç: Sona hemme sapaklary gowy bilýär.

Sypat derejeleri

1.Düýp dereje:ak, gyzyl, süýji, kiçi, uly, ýagşy...

2.Artyklyk dereje:sintetik usul -- ap-ak, gös-göni, dim-dik; analitik usul—aşa uly, gaty kiçi, has ýakymly

3.Kemlik dereje: sarymtyl, gögümtil, ajyrak, süýjüräk, gyzgylt, goňras

4. Kiçeltme-söýgülilik dereke:gelşiklije, täzeje, çagajyk, uzynja

Sanlar näçe?, näçenji? diýen soraglara jogap bolýan sözlerdir

Leksik- semantik aýratynlyklary

Mukdar sanlar Tertip sanlar

(näçe? Bäş, alty, ýedi...) (näçenji? Bäşinji, altynjy, ýedinji..)

Morfologik aýartynlyklary

Sintaktik aýratynlyklary

►Sözlemiň eýesi:Dört jübüt sandyr.

► Sözlemiň habary:Iki ikiň dört.

► Sözlemiň aýyklaýjy agzasy—aýyrgyç: Biz bäşinji synpda okaýarys

► Sözlemiň aýyklaýjy agzasy—doldurgyç: Çagalar hatara iki-ikiden düzüldiler.

Numeratiwler -- sanlardan soň ulanylýan ölçeg aňladýan sözlere aýdylýar. Meselem: minut, sentner, sagat, kilogram, ýarym

Çalyşmalar atlaryň , sanlaryň, sypatlaryň deregine ulanylýan sözlerdir.

Çalyşmalaryň leksik-semantik aýratynlyklary

Sorag çalyşmalary: kimiň, nämäniň, nire,näçe..

Görkezme çalyşmalary:bu,şu

Şol, ol

1. 2. 3. 4.

   San çalyşmasy:bütin, ähli, hemme, birnäçe

   At çalyşmalary

   Men,sen, ol,biz,siz, olar

Ýokluk çalyşmasy:hiç kim, hiç zat

Nämälim çalyşmasy:neme, pylany,kimse, biri

Özlük çalyşmasy: öz

5. 6. 7. 8.

Sypatlyk çalyşmasy:her hili, her tüýsli

Çalyşmalaryň gurluş aýratynlyklary

Sada çalyşmalar Goşma çalyşmalar Düzme çalyşmalar Tirkeş çalyşmalar

Men, ol , bu birnäçe, käbir kimdir biri, hiç kim kimde-kim, senli-menli

Çalyşmalaryň sintaktik aýratynlyklary

►Sözlemiň eýesi:Men synagalara taýýarlykly gelendirin.

► Sözlemiň habary:Siziň ökde gyzlaryňyz şularmy?

► Sözlemiň aýyklaýjy agzasy—aýyrgyç: Hemme adamlar Watanyň ösmegine goşant goşmalydyrlar

► Sözlemiň aýyklaýjy agzasy—doldurgyç: Olar senden görelde almalydyrlar.

Işlikler gymyldy hereketi aňladýan sözlerdir

Işlikler

Näme etdi? Näme edýär? Näme etjek? Näme eder?

Okady okaýar okajak okar

Işlikleriň leksik-semantik aýratynlyklary

Dinamiki işlikler Statiki işlikler

Görmek, gitmek, okamak Diňlemek, pikirlenmek, söýmek

Işlikler

Täsirini geçirýän işlik Täsirini geçirmeýän işlikler

Watany söýmek, kitaby okamak öýe barmak, sapaga taýýarlanmak

Işlikleriň morfologik aýratynlyklary

Sada işlikler

Asyl işlikler Ýasama işlikler:1.grammatik söz ýazalyş :bas+gyla+mak,dör+üşdir+mek

Oka, ber, ýaz, gel, al 2.Sintaktik söz ýasalyş: tans etmek, gürrüň bermek,

Oturybermek, durubermek,söküp-düzüp, iýip-içip

Goşma işlikler:salam bermek, saklabilmek...(sintaktik söz ýas.)

Tirkeş işlikler: tudum-tutdum, münüp-düşüp(sintaktik söz ýas.)

Işlik derejeleri

1.Düýp dereje 2. Şäriklik dereje 3. özlük dereje 4. gaýdym dereje 5. ýükletme dereje

Oka, ber, ýyg ekişmek, oruşmak ýuwunmak,tutunmak görülmek, gerilmek ýükletmek,ýazdyrmak

Işlik şekilleri

1.Buýruk şekili 2. Hyýal-niýet şekili 3. Isleg-arzuw şekili 4.Şert şekili 5. Hökmanlyk şekili 6. Nämälim (Infinitiw) şekili

Oka, al, ber okamakçy, gelmekçi okasady, gelsedi okasa, gelse okamaly, gelmeli okamak, gelmek

ýazaýady, beräýedi

Işlik zamanlary

Öten zaman Häzirki zaman Geljek zaman

Näme etdi? Näme edýar? Näme eder? Näme etjek?

Öten zaman

1.Anyk öten zaman 2. Dowamly öten zaman 3. Daş öten zaman

Okady, geldi 1.Okayardy gelýärdi Okapdy, gelipdi

2.Otyrdy, ýatyrdy ýazypdy, gülüpdi,

3.Okardy, gelerdi urupdy

Häzirki zaman

1.Anyk häzirki zaman 2. Umumy häzirki zaman

Otyr, dur, ýatyr, ýör okaýar, gelýär

Geljek zaman

1.Mälim geljek zaman 2. Nämälim geljek zaman

Okajak, geljek ýazar, geler

Ortak işlikler

Öten zaman Häzirki zaman Geljek zaman

Ýazan okuwçy, Ýazýan okuwçy, ýazjak okuwçy,

gelen adam gelýän adam akar suw

Işlikleriň sintaktik aýratynlyklary

►Sözlemiň eýesi:Gidenler sag –aman dolannyp geldiler

► Sözlemiň habary:Men Arkadagymyzyň kitaplaryny ürç edip okaýaryn.

► Sözlemiň aýyklaýjy agzasy—aýyrgyç: Meni seniň okan kitabyňy şu gün kitaphanadan aldym

► Sözlemiň aýyklaýjy agzasy—doldurgyç: Artyk han oturana gözi bilen haýbat atdy

Hallar işlige bagly bolup, işiň hereketiň ýagdaýyny, wagtyny, ornuny, sebäbini we ş.m. aňladýan sözlerdir.

Nädip? –yp, -ip,-up,-üp, -p.

Hallaryň leksik -semantik aýratynlyklary

Hallaryň morfologik aýratynlyklary

Sada hallar

Asyl hallar Ýasama hallar:1.grammatik söz ýazalyş :wagt+laýyn, batyr+gaý, daş+ary, men+çe;

Ir, giç, derrew, agşam, gije 2.Sintaktik söz ýasalyş: bir+wagt, gij+ara, bir+eýýäm, çalt-çalt, pert-pert,şu mahal, bir gün, her aý

3.Leksika –semantik söz ýas:Gyşyna howa sowuk bolýar; arkanlygyna, ýüzinligine

Goşma hallar:bireýýäm, birwagt, ilkibada...(sintaktik söz ýas.)

Tirkeş işlikler: ilki-ilki, pert-pert, çalt-çalt(sintaktik söz ýas.)

Düzümli hallar:her gün, bu gije, şu ýyl...

Hal derejeleri

1.Düýp dereje 2. Artyklyk dereje 3. Deňeşdirme dereje 4. Söýgülik-kiçeltme dereje ir, giç, haýal, derrew örän haýal, juda ir irräk gelmek, agşamrak gitmek derrewjik gitmek, irräjik gelmek

Hallaryň sintaktik aýratynlyklary

►Hallar sözlemde doldurgyç hyzmatyny ýerine ýetirýär. Enäniň begenjinden gözüne ýaş aýlandy

►Seýrek hem bolsa hallar sözlemde habar bolup ýa-da goşma habaryň düzüminde gelýar.Ýagşynyň ýüzi bärik, ýamanyň ýüzi aňryk.