Соттық дәлелдемелер

Соттық дәлелдемелер

-бұл істің мән-жайларын соттық дәлелдемелер арқылы анықтау бойынша процеске қатысушылардың қызметі.

Азаматтық процестік кодекстің 72-бабына сәйкес әр тарап

өзінің

талаптарының және қарсылықтарының негізі ретінде

сілтеме жасайтын мән-жайларды дәлелдеуі тиіс.

Азаматтық процестік кодексте белгіленген нақты деректер бойынша, оларға:

іс жүргізу әрекеттерінің хаттамалары және өзге

-тараптардың және үшінші тұлғалардың түсініктемелері;

де құжаттармен.

- куәлардың айғақтары;

- сарапшылардың қорытындыла ры;

- заттай дәлелдемелер;

Жоғарыда аталғандардың барлығы дәлелдеу құралдарына жатады .

Дәлелдеу құралдары дегеніміз не? Дәлелдеу құралдары -бұл сотта істің мән-жайларын анықтау үшін қолданылуы мүмкін құралдар. Дәлелдеу құралдарының әрқайсысын жеке қарастырайық. 1.Тараптардың және үшінші тұлғалардың түсініктемелері. Бұлардың ерекшелігі бар-олар іс бойынша мүдделі тұлғалар, сондықтан олардың белгілі мән-жайлар туралы түсініктемелерінде қателіктер болуы мүмкін. Мұндай қателіктер үшін тараптар және үшінші тұлғалар жауаптылыққа тартылмайды.

Ол түсініктемелер мынадай түрлерге бөлінеді:

1) жазбаша- мұндай түсініктемелерталап арызында немесе талапқа қарсылық білдіруде көрінеді.

2) ауызша-мұндай түсініктемелерді төрағалық етуші қандай азаматтық іс қаралуға тиіс екенін жария етіп, процеске қатысушылардың келуін тексерген соң тараптар мен үшінші тұлғалар береді.

3) талап-деректер туралы тараптардың баяндамасы және осы деректерді анықтауға мүдделі болады.

4) мойындау-басқа тарап дәлелдеуге тиіс деректерді екінші тараптың тануы.

Куәлардың айғақтар (АПк 80-бап) – куә берген мәліметтер. Қазақстан Республикасының АПк 80-бабының 2-бөлігінде куә бола алмайтын тұлғалар көрсетілген.

- өзінің жастығына, дене немесе психикалық кемістіктеріне байланысты фактілерді дұрыс қабылдауға және олар туралы дұрыс айғақтар беруге қабілетсіз адамдар;

- шешім немесе үкім шығару кезінде істің мән-жайларын талқылау үстінде кеңесу бөлмесінде туындаған мәселелер туралы-судья;

- өзінің міндеттерін орындауға байланысты өзіне белгілі болған мән- жайлар туралы –төреші, алқаби;

- өкілдің немесе қорғаушының міндеттерін атқаруына байланысты өзіне белгілі болған мән-жайлар туралы азаматтық іс бойынша өкілдер;

Оларға

- тәубаға келу үстінде өздеріне сырын ашқан адамдардан оларға белгілі болған мән-жайлар туралы-діни қызметшілер.

- медиацияны жүргізуге байланысты өзіне белгілі болған мән-жайлар туралы медиатор, медиацияны жүргізген тұлға;

Жазбаша дәлелдемелер

• -бұл іс үшін маңызы бар мән-жайлар туралы мәліметтерді қамтитын актілер, құжаттар, іскерлік немесе жеке сипаттағы хаттар (ҚР АПк 100-бап).
• Жазбаша дәлелдемелерді тараптар және іске қатысушы басқа да тұлғалар тапсыруы, сондай-ақ олардың өтініші бойынша сот талап етуі мүмкін. Жазбаша дәлелдемелер түпнұсқа күйінде беріледі.

Жазбаша дәлелдемелер нысаны бойынша былай бөлінеді:

- міндетті нысандағы жазбаша дәлелдемелер (неке қию туралы куәлік, бала туу туралы куәлік, коммерциялық атк т.б.)

- жай жазбаша нысандағы құжаттар;

- нотариуспен куәландырылған шарттар.

Заттай дәлелдемелер -өзінің сыртқы түрімен, қасиеттерімен немесе өзге де белгілері мен іс ұшін маңызы бар мән-жайды анықтау құралы бола алады деп ұйғаруға негіз бола алатын заттар. Заттай дәлелдемелердің жазбашадан негізгі айырмашылығы – заттай дәлелдемелерде мәліметтер материалдық түрде, ал жазбашада сандар, әріптер, белгілер арқылы көрінеді. Сарапшылардың қорытындылары. Сарапшы-арнайы ғылыми білімі бар іске мүдделі емес адам. Сарапшының қорытындысы-бұл сарапшының алдына сот немесе тараптар қойған мәселелер бойынша іс материалдарын зерттеуге , оның ішінде арнайы ғылыми білімдерді пайдалана отырып жүргізілген заттай дәлелдемелер мен үлгілерге негізделген ҚР АПк-де көзделген жазбаша нысанда ұсынылған қорытындылар.

Тараптардың өтінімі бойынша;

Сот сараптаманы:

Өз бастамасы бойынша тағайындайды.

Сараптаманы

Сараптаманың тағайындалуы туралы сот ұйғарым шығарады.

Сарапшы жеке;

Сарапшылар комиссиясы;

Кешенді;

Қосымша;

Қайталама жүргізеді.

Сарапшы өз қорытындысын жазбаша нысанда сотқа ұсынуы тиіс .

Іс жүргізу әрекеттерінің хаттамалары -бұл іс бойынша мәні бар мән-жайларды анықтау сұрақтары бойынша сот отырысында не соттан тыс сотпен құрылған жазбаша материалдар.

Бірінші сатыдағы соттың әрбір сот отырысы туралы, сондай-ақ отырыстан тыс жасалған әрбір жеке іс жүргізу әрекеті туралы хаттама жасалады .

Соттық дәлелдеудің пәні - істі қарап, шешу үшін сот растығын анықтауға тиіс заңды фактілер Алайда заңда дәлелдеуге жатпайтын деректер де көрсетілген.

Жалпыға белгілі деректер ;

Даусыз деректер-заңмен танылған деректер.

Ұйғарылған (болжамды) деректер- мысалы, ауа райы бойынша мәліметтер;

Преюдициалды анықталған деректер- іс бойынша қабылданып және заң күшіне енген сот үкімімен не шешімімен бекітілген деректер.

Дәлелдеу тәртібі заңмен регламенттелінген. Дәлелдеу кезінде мына принциптер басшылыққа алынады: • Тараптардың айтысуы мен тең құқықтылығы; • Сотта істі қараудың жариялығы; • Әділдік.