«ТРИЗ балабақшада: негізгі әдістері мен тәсілдері»

ТРИЗ – ликбез «ТРИЗ балабақшада: негізгі әдістері мен тәсілдері» Әдіскер: А.Токтамысова

1

Ликбездің мақсаты:

Балалар мен педагогтардың біріккен әрекетінде ТРИЗ технологиясының әдіс – тәсілдерін қолдануда педагогтардың құзыретін көтеру

Міндеттері:

• Педагогтарды ТРИЗ технологиясымен нақты таныстыру.
• Балалар мен педагогтардың біріккен әрекетінде ТРИЗ технологиясының әдіс – тәсілдерін қолдануға деген қызығушылығын арттыру.
• Ликбез қатысушыларының ТРИЗ технологиясын қолдануға мотивациясын қалыптастыру.

2

Ликбез кезеңдері :

• Теориялық бөлім
• Тәжірибелік бөлім
• Рефлексия (қорытынды).

3

Тақырыптың өзектілігі

Мектепке дейінгі білім дамудың жаңа кезеңінде тұр. Оның алдында көптеген ауыр мәселелер бар: қазіргі заман талабына сай, сапалы мектепке дейінгі біліммен қамтамасыз ету, әр баланың толыққанды дамуы мен эмоционалдық амандығына жауапкершілікті көтеру. ҚРМЖМБС талабына сай педагогтар алдындағы негізгі мақсат – әр баланың жас және жеке ерекшелігі мен бейімділігіне қарай қолайлы әлеуметтік жағдай жарату, танымдық және шығармашылық қабілетін қалыптастыру, тілін дамыту .

ТРИЗ технологиясының басты мақсаты шығармашыл тұлғаны қалыптастырудағы қазіргі тұжырымдамасымен тығыз шырмалады, ал білім мен білік оқытудың соңғы мақсаты, ал әр адам өзін-өзі тануы, шығармашылық әрекетті үшін құралы, тәсілі, алаңы болып табылады. Осының барлығы балабақшамыздың оқыту және тәрбиелеу үрдісінде ТРИЗ элементтерін қолдана отырып, жас ерекшелігіне сай құзыретті, танымдық белсенді, шығармашыл, бәсекеге қабілетті ұрпақ тәрбиелеуге түрткі болды.

4

ТТШТ(тапқырлық тапсырмаларын шешуші теория)және ТШДТ(тұлғаны шығармашылық дамыту теориясы)на негіздеп Ресей ғалымы және жазушы –фантаст Генрих Саулович Альтшуллер құрған. Оның заманауй аты «қолданбалы диалектика »( диалектика-ойдың қозғалысы мен дамуының жалпы заңдары туралы ғылым)

5

Мектепке дейінгі жасқа дайындалған ТТШТ технологиясы «Барлығына шығармашылық!» ұранымен баланы оқыту мен тәрбиелеуге мүмкіндік береді.

Балалық зерде шексіз. Ол балаға тікелей және болжап болмайтын, зерттеп, үлкендер байқамағанды байқауға жағдай жасайды.

ТТШТ технологиясы келесі тапсырмаларды шешуде өте пайдалы

- Балаға барлық салада дұрыс әрекет ету мүмкіндігін дамытады; қоғамда, отбасында, адамдармен, табиғатпен қарым-қатынас

- Өзі жасағанды ашуға қызығушылығын тәрбиелейді;

- Баланы қоршаған әлеммен және адамдармен таныстыруда жүйелі ықпалды жүзеге асырып, жүйелі ойлауды қалыптастырады;

- Қиялын, шығармашылығын, білуге құмарлығын, фантазиясын дамытады;

- Баланың сан алуан және өнімді қызметке ынтасын тәрбиелейді;

- сенімділік сезімін, санасында негізделген өзіндегі және қоршаған ортадағы кемшіліктері мен құндылықтарын түсінудегі өзіндік бағалауын тәрбиелейді.

6

ТТШТ мектеп жасына дейінгі балаға:

- бұл біріккен ойын жүйесі, оқу әрекеті, негізгі базалық бағдарламаны өзгерте алмайды, бірақ нәтижесін молайтады.

- ТТШТ элементтерін қолдану арқылы баланың шығармашылық және ойлау белсенділігі жанданады, өйткені ТТШТ кең ойлануға, болып жатқан процесті түбегейлі түсініп жіне оның мәселесін нақты шешуге үйретеді.

ТТШТ қолдану мектеп жасына дейінгі балаларды нағыз арманшыл етіп өсіруге, кейіннен жаңа идеялардың генераторы яғни зерттеуші мүмкіндік береді.

7

ТРИЗ құрылу ережесі

Аталған жұмысты кезеңмен жүргізуге болады:

1- кезеңнің міндеттері . Құбылыстар мен заттар арасындағы қайшылықтарды табуға және шешуге, жүйелі ойлауды дамыту, яғни айналасындағы барлық компоненттердің өзара байланысын көре білуге үйрету.

2- кезеңнің міндеттері. Балаларға заттардың жаңа қасиеттері мен сапасын зерттеуге үйрету: жаңа ойыншық, ерекше көйлек, сыйлық және т.б.

3- кезеңнің міндеттері. Ертегі тапсырмаларды шешіп және жаңа ертегілер ойлап шығару.

4- кезеңнің міндеттері. Балаларды әртүрлі қиын жағдайдан шығуға үйрету. Берілген тапсырмалар сіз үшін дайындалған жадынамаларда н табылатын ойын барысында, ойын жаттығуларда шешіледі.

8

“ Миға шабуыл” әдісі

“ Қателік және сынау” әдісі

“ Эмпатия ” әдісі

ТРИЗ технологиясының әдіс тәсілдері

Тірі және өлі нысандарды салыстыру

“ Қарама-қайшылық” әдісі

Фантастикалық ұқсастық

Тікелей ұқсастық

Ертегі мазмұнын өзгерту

9

“ Қарама-қайшылық” әдісі

Мақсаты:

• Қызығушылықты белсендендіру,

• Білімді жүйелеу,

• Салыстырмалалық түсінігін қалыптастыру.

( Жаңбыр: неге жақсы , неге жаман?)

«Эмпатия»әдісі

Мақсаты:өзін басқа адамның немесе заттың орнына қойып суреттеу қабілетін дамыту

( Түлкі бауырсақты жегісі келгенде, қандай сезімде болды.

Өзіңізді шоқ бұта деп ойлаңыз. Жаңбыр жауып тұр. Қандай сезімде болдыңыз?)

Әдісі «Тірі және өлі нысандарды салыстыру»

Мақсаты: жалпылама және айырмашылығын көру; ойлау, есте сақтау, қиялын дамыту.

(Қоян суреттелген және тірі. Қоян және үстел т.с.с.)

10

Жүйелі оператор

Жүйелі оператор баланың  «жүйелі талдау, жүйелі ойлау, көпдидарлы ойлау дағдысын» дамытады.  

11

Зат ненің бөлігі

Зат бұрын қандай қалыпта болды

Болашақта зат қандай болады

Зат қанбай бөлімдерден тұрады

Сөйлеуді дамыту

Көркем-эстетикалық дамыту

Танымдық дамыту

• Ой-өрісін кеңейту
• Қайшылығын шешу және тұжырымдау
• Топтастыру, жалпылау, тұжырымдауға үйрету.
• Қоршаған ортадағы болмысты, экологиялық тәрбиесін, математикалық білімін жүйелеу .

• Қалыптан тыс шешім ұсынуға тәрбиелеу
• Қайшылықты жағдайдан шығудың амалын табу
• Сұраққа қорықпай жауап беруге, болжал құруға, өз көзқарасын қорғау
• Қойылған міндеттерді шешуде қызмет аясында тарылта білу
• Әр түрлі әрекетте шығармашылық таныту

• Сөздік қорын белсендендіру және қалыптастыру
• Байланыстырып сөйлеуін дамыту
• Қарым-қатынасты белсендендіру, диалогтік сөйлеуді дамыту
• Сұрақ қою біліктілігін дамыту
• Жаңа сөздер табу және шығарымпаздығын дамыту
• Сауат ашуға дайындау

13

Серуен барысында мектепке дейінгі балалармен баланың қиялын белсендендіретін әр түрлі тәсілдерді қолдану ұсынылады: жандандыру, табиғат заңын өзгерту, үлкейту, нысанның әрекет кезеңін кішірейту және т.б.

Мысалы, тәрбиеші балаларға: «балалар, қане ағашты тірілтейік: оның анасы кім? Оның достары кім? Желмен ол не туралы айтысады? Ағаш бізге не туралы айта алады?” Эмпатия әдісін қолдануға болады. Балалар бақылау орнында көз алдына елестетеді: «Егер сен гүлге айналып кетсең, нені армандар едің? Кімнен қорқар едің? Кімді жақсы көрер едің?»

Мектепке дейінгі баланың ойлау қызметін дамытуда, шығармашылық және дербес ойлауын дамытуға қабілетті, рефлексиялық, негізінен – мектепке оқуға интелектуалдық дайындығын қалыптасытыру үшін қызықты тапсырмалар мен дамыту ойындары ерекше орынға ие.

14

ТРИЗ балаларға не береді ?

Балалар көп талқылайды, жаңа идеяларды ортаға салады, талқыланатын тақырыптың өрісі кеңейеді, өзлеріне сенімді болады. Көп қиялдап, ойлап тауып, шығармашыл болады. Білімін «фокус» тәжірибесі арқылы өндіреді.

ТРИЗ ұялшақтықтан, тұйықтылықтан, жасқаншақтықтан арылтады; кішкентай адам өз көзқарасын сақтап қалу үшін қиын жағдаяттан түпкі шешімін дербес тауып шығуға үйренеді.

ТРИЗ балалар үшін зерде мен қиялдың жаттығуы.

Оқу әрекетін ұйымдастыруда балалар мен үлкеннің біріккен әрекетінде, баланың дербес әрекетінде, күн тәртібі барысында жүзеге асыруға болады.

Балалық шақ – қарқынды сөйлеу қызметінің кезеңі сол себепті әр бір ТРИЗ бен оқу әрекеті – ұжымдық ойын, шын мәнінде, шығармашылық жұмыс, демек, өмірдің қуанышын қарқынды сезіну. Баланың қуанышы ауадай қажет, ол күш қуатты арттырып, шығармашылық қабілеттің толық ашылуына мүмкіндік береді.

15

ТРИЗ балалар үшін – балалармен оқу әрекетінде және ұжымдық ойындағы жүйе

«Мен не жасырдым»

«Не болсаң – сондай бол»

«Теріс айналған ертегі»

«Неге ұқсайды?»

«Не не нәрсенің бөлігі»

«Жақсы -жаман»

«Достарыңды тап»

«Не, неге?»

«Фантазия»

«Тізбектеме»

«Үйшік»

«Айналсоқ»

ТРИЗ элементтерімен ойындар

16

Балалардың жүйелі ойлауын қалыптастыруға арналған ойындар.

17

Үйшікте кім тұрады?

Мақсаты: баланың аналитикалық ойлауын жаттықтыру, заттың жалпы белгілерін басқа заттармен салыстыра отырып, ажыратуға үйрету.

Құралдар: әртүрлі нысандар бейнеленген карточкалар, мыс: гитара, шәйнек, үй, сөмке, тал, қалам, қармақ және т.б. (әр балаға –бір суреттен).Үйшік- таза шартты нысан (сөре, кілемше, немесе бөлменің бір бөлігі).

Алдын ала жұмыс: «Үйшік» еретегісін еске түсіру және қатысушыларға оны басқаша ойнауды ұсыну.

Ойын басталғанша ойыншылар жүргізушімен бірге ертегіні еске түсіреді, Сөйтіп жүргізуші ертегіні өзгеше ойнауды ұсынады. Әр ойыншы бір суреттен алып, суреттіндегі бейнеленген нысанның рөліне кіреді.

Жүргізуші бір ойыншыны үйшіктің қожайыны етіп қояды, қалған балалар кезекпен үйге жақындап, келесі диалогты жүргізеді:

Тук-тук, үйшікте кім тұрады,

Мен .....(өзін суреттегі бейне бойынша атайды, мысалы,-гитара). Ал сен кімсің?

Ал, мен (қармақпын, қолындағы сурет бойынша). Мені үйшікке кіргізесің бе?

Әрине, бірақ маған өзіңнің қай жерің ұқсайтыныңды айтсаң ғана кіргіземін.

Қонақ екі суретті салыстырып, ортақ қасиеттерін анықтап және атау керек. (мысалы: гитара мен қарамақ ағаштан жасалады, гитарада ішек , ал қарамақта жібі бар олар ұқсайды). Осыдан кейін қонақ үйшікке кіріп олда қожайын болады. Сөйтіп барлық ойыншы үйге кіргенше ойын жалғасады. Егер бір ойыншы ортақ қасиетін таба алмаса басқа қатысушылар көмектесуге болады. Көбірек ортақ қасиетін және ерекшелігін табу ойынның қызуына әкеледі.

Ойын соңында жүргізуші – тәрбиеші ойынға қорытынды жасайды, бір-біріне ұқсамайтын заттардың да ортақ белгісі және ұқсастығы болады екен деп аяқтайды.

18

Ойын «Үйшік»

19

«Ұмытшақ –қуыршақ"

Мақсаты : зейінді жаттықтыру, ,қажетті қорды көруге жаттықтыру.

Ойыннан алдын ТРИЗ элементтерін қосу қажет. Балабақшада мұны істеу оңай, баланың алдына көптеген мөлшерде әр түрлі заттар ұсынылады.

Нысанға нұсқай отырып, оның сұрауға болады: “Бұл кесе не үшін қажет? Есік не үшін қажет? Жастық не үшін қажет?”

Барысы: Балаларға бәрін шатастыратын және ұмытатын адам туралы әңгіме айту (тәрбиелік тұжырым жасауды ұмытпау. Содан кейін: көмектескісі келе ме, деп сұрау.

Ұмытшақ -қуыршақ? Одан кейін ойынды екі қалаған жолмен жүргізуге болады.

1. Жүргізуші - қуыршақ. Жан-жағына қарап тұрып, айтады:

- Ой!

- Не болды?

- Мен (бір заттың атын атап, мысалы; қасық) жоғалтып алдым. Енді мен сорпаны немен ішемін (немесе басқа әрекетті атап)?

Жаны ашыған көмекшілері мәселеге өз шешімдерін ұсынады: сорпаны кесеге құйып ішіуге, қоюын шанышқымен жеуге болатынын айтады және т.б.

2. Ойынның даму барысы бірінші жолдағыдай болады, бірақ Ұмытшақ -қуыршақтың рөлін басқа балалар орындайды, жүргізушіні емес. Мысалы, жоғалған затқа ең жеқсы балама ұсынған бала ұмытшақ-қуыршақ болады. Осылайша, барлық қатысушылардың белсенділігі қамтамасыз етіледі.

20

«Неге ұқсайды?»

Ойын ережесі:   жүргізуші нысанды атайды, балалар оған ұқсайтын заттарды атайды.

Ескерту:   Нысандардың ұқсастығы келесі белгілеріне қарай болуы мүмкін: белгісіне, міндетіне, ішкі және сыртқы жүйесіне, өткен және келер шаққа, дыбысына, иісіне, түсіне, көлеміне, пішініне, материалын. Әр түрлі ныандардыңда ұқсастығы болады. Ойынды таныстыру кезеңінде әр түрлі заттық суреттерді қолдануға болады. Жүргізуші ойынға қатысушыдан аталған заттардың неге өзара ұқсайды деп шешкенін сұрау.

Тәрбиеші:  Кірпінің тікенектері неге ұқсайды?

Балалар:  Инеге, түйреуішке, шегеге. Қаламның білігіне және т.б.

21

«Неге ұқсайды?»

22

Ойын"Жақсы – жаман"

Мақсаты: Балаларға қоршаған ортадағы заттар мен нысандардың жақсы және жаман жақтарын ажыратуға үйрету.

Ойын ережесі:

  Ересек топта жүггізуші қандайда бір нысанның жүйесінің, көрнісінің жағымды және жағымсыз қасиеттерін айтады.

  1 түрі:

  Ж: Кәмпит жеген - жақсы. Неге?

Б: Себебі, ол тәтті.

Ж: Кәмпит жеген- жаман. Неге?

  Б: Себебі, тісің ауырады.

  Ережесіне қарай сұрақтар беріледі: "Бір нәрсе жақсы - неге?", "бір нәрсе жаман - неге?".

  2 түрі:

Ж: Кәмпит жеген - жақсы. Неге?

Б: Себебі, ол тәтті.

Ж: Кәмпит жеген- жаман. Неге?

  Б: Себебі, тісің ауырады.

Ж: Тісің ауырса жақсы. Неге?

Б: Уақтылы дәрігерге қараласың. Егер сенің тісің ауырса , сен байқамай қалар едің. Сұрақтар тізбектеліп қойыла береді.

Ж: Адамзат отты ойлап тапты. От – бұл жақсы. Неге?

  Б:Одан жылылық беріледі. Әкем алау жақса өте қызық болады.

  Ж: От-ол жаман. Неге?

  ДБ Ол қауіпті, өрт тұтануы мүмкін. Егер үй өртенсе жасайтын орын болмай қалады.

23

Ойын"Жақсы – жаман"

28

Ойын «Әшекей тізбек»

Мақсаты :   сұрақтар көмегімен мәнін байланыстыра отырып,сөз тізбегін құруға үйрету,

Барысы :  Жүргізуші сөрелік сөз ұсынады.

Мысалы, көбелек. Осы заттың қасиеті мен әрекеті туралы сұрақтар қояды.

- Көбелек не істеп жүр?

Баланың жауабы: - ұшып жүр.

Осы сөзге байланысты тағы сұрақ қойылады. Мысалы:

- Тағы не ұшады?

Ребенок отвечает: - құс.

- Құстың несі бар?

• Қауырсыны.

- Қауырсын тағы қайда бар?

- Жастықта

- Жастық қандай?

- Жұмсақ……т.с.с.

24

Ойын «Әшекей тізбек»

25

«Достарыңды тап»

Ойын ережесі:   Жүргізуші нысанды атайды, ерекшелігін ажыратады, ал балалар ол ерекшелікті не және кім атқаратынын атайды.

Ескерту:  Аталған ойынды топпен фронтальды түрде ойнауға болады(оқу іс-әрекетінде) . Балалар «функция» деген ұғыммен танысқаннан кейін ойнаған жөн.

Ойын барысы:

Жүргізуші:  Ат жүкті тасиды, осы функцияны тағы қандай жануар атқарады?

Балалар:  Піл жүк тасиды. Солтүстікте бұғы, итте таси алады, түйе, есек.

Жүргізуші:  Қоян секіре алады, осы функцияны тағы қандай жануар атқарады

Дети:  кенгуру, тиін, ат секіре алады.

«Сиқырлы суреттер»

Мақсаты: қиялын, ойлауын дамыту, өзі салған бейне желісінде табу (көзді жұмып сурет салу).

Ход: Балалар, көздеріңді жұмыңдар. Кәзір өте жағымды әуен естіледі. Осы әуен желісімен қағазға фломастермен қалаған желіде сурет саласындар. Әуен тоқтаған кезде, өз суреттеріңе қарап неге ұқсайтыны баяндайсыңдар. Адам, жануар т.б. қажетті бөліктерін салуды әрі қарай жалғастырасыңдар.

26

«Қайталама»

Балалар өздеріне бір кейіпкерді алады. Содан кейін оның өзіне тән қасиетін айтады да, өздеріне қойып көреді:

Мен – бақамын. Мен секіре аламын.

Мен - көлікпін. Мен де төмпешіктен өткенде секіремін.

Мен – қаламмын, менде нүкте салғанда секіремін т.с.с.

………………

29

«Боран»

Топта балалар қарды бейнелеп айнала жүреді де әндетеді:

Боран, боран,  боран – ау,

Соғасың тынбай не біліп?

Көрінбей кетті жол анау,

Күрпілдек қарға көміліп.

Сол кезде тәрбиеші қалаған нысанды атайды. Сол уақытта балалар соңғы сөзді есіткенде қатып қалады. Педагог нысанды кімге нұсқап айтса сол бала нысанды бейнелеу керек.

«Бұл не?» (кіші жастағы балаларға)

  Мақсаты: балаларды қабылдау негізінде заттарды араластырып, оыс заттардан жаңа бейнені қиялдауға үйрету. Ойлауын, қиялдауын дамыту

Материал: Әр түрлі түсті шеңберлер мен жолақшалар. Доп

Барысы: Балалар шеңберге тұрады. Тәрбиеші балаларға түсті шеңбердің біреуін көрсетеді, балалар оның пішінін, түсін, көлемін айтады, сол кезде тәрбиеші бұл шеңбер неге ұқсайтынын сұрайды. Бұл сұраққа тәрбиеші лақтырған допты алған бала жауап беруі керек. Балалардың жауабы: қызанақ, гүл, шар, доп, шығыршық, қазанның қақпағы, сақина, т.б. Одан кейін тәрбиеші басқа түсті шеңдерді немесе жолақшаны көрсетіп ойынды әрі қарай жалғастыра береді.

30

Ойын «Ерте-кеш»

Мақсаты: нысанның уақытша байланыстылығын және міндетін анықтауға үйрету.

Ойынның шарты : Жүргізуші қандай да бір жағдайды атайды,балалар сол жағдайға байланысты болған немесе болатынын айтады. Іс-әрекетпен көрсетуге де болады.

Ойынның жүргізілуі:

Тәрбиеші:Қараңдар аюдың апаны қалай жасалған

Балалар:Үлкен,күшті,

Тәрбиеші:Ол әрдайым сондай болдыма? Бұрын бұған не болған?

Баоаоар:Ол жоқ болатын ағаштар өсіпті.

Тәрбиеші:Дұрыс балалалар,тағы не болған?

Балалар:Кішкентай бұтақтар өсіпті

Тәрбиеші:Тағы не болған?

Балалар:шекілдеуіктер жерде жатыр

Тәрбиеші:Сосын апанға не болады?

Балалар:Ол апан жерге көміледі содан соң ол

Жүргіізілуі :Жүргізуші бір жағдайды атайды балалар сол жағдайға байланысты болған немесе болатынын атайды.

Мысалы:Жүргізуші:анам ыдыс жуды.Оған дейін не болды?Ал одан кейін не болады?

Балалардың жауаптары әр түрлі болуы мүмкін.Жүргізуші бір жауапты таңдайды (анам баласын тамақтандырды)

Қыз балаларға да бұл сұрақтың жауабы қатысты.Балалардан ары қарай не болатынын сұрауға болады.

«Алжасқан ертегі».

Шағын жүйелі деңгейдегі ертегілермен жұмыс, шағын жүйелі элементтерін дәйектілікпен өзгерту.

Мысалы: «ертеде бір қыз болыпты, оның атын сары телпек деп атапты».

Балалар: «Сары емес, Қызыл!».

Педагог: «Ия, Қызыл! Оны әкесі солай атапты…»

Балалар: «Әкесі емес, анасы!»

1 жолы: Балалар жөндегеннен кейін ертегіні шынайы баяндап, арасында шатастырып, мәнін ауыстыруға болады.

2 жолы: ертегінің мәнін ауыстыру арқылы жаңа кейіпкерлерді енгізе отырып, әрі қарай балалармен баяндауға болады.

«Әрі қарай не болды».

Балалар жақсы көретін кейіпкерінен ажырағысы келмей, ертегінің жалғасының не болғанын білгісі келеді. Ертегінің соңында балаларға «әрі қарай не болды?» деп ойлануға ұсыныс тастауға болады немесе, ең қызық жерінен үзіп тастап «Әрі қарай не болды?» деп ойландыру керек.

Мысалы: «Күлшеқыз күйеуге шыққаннан кейін оның хрусталь аяқкиіміне не болды?»

«Тірек сызбасы арқылы ертегі шығару»

Балаларға схемалық бейнелер суреттелген скарточкалар беріледі. Балалар карточкаларды қолдана отырып әңгіме немесе ертегі құрастыра алады.

31

Құрметті педагогтар!  Егер сіз жұмысқа мерекеге келгендей болып барғыңыз келсе; балалардың көзінің жайнап тұрғаны сізге ұнаса;

әр бір оқу іс-әрекетінен барынша ләззат алғыңыз келсе,

Ақылды және ойлы баламен қатынас жасағыңыз келсе;

шығарымпаздық пен шығармашылықтың кілтін алғыңыз келсе, ТРИЗбен айналасыңыз!  

32

Назарыңызға рахмет!

Сіздерге шығармашылық табыс тілеймін!