Оҕону иитиигэ тороппут оруола

Хоту дойду уратыта о5о сайдан-килийэн тахсыытыгар оруола

Биһиги өбүгэлэрбит урукку сылларга араас ыарахаттары көрсөн, о5о төрөтөн, төлкөну түстээн, илии-атах күүһунэн инникилэрин оӊостон, кэскиллэрин тэринэн тиийэн кэлбиттэрин бэркэ диэн билэбит. Кинилэр олохторо, үгэс буолан, көлүөнэттэн көлүөнэ5э бэриллэн, сал5анан бара турар. Төрөппүт уонна учуутал улахан соруктарынан: эбэлэрбит, эһэлэрбит үтүө үгэстэрин , олорон ааспыт урукку олохторун, төрөөбут айыл5а5а тапталы о5о5о иӊэрии. Ол гынан баран о5о5о ордук сүдү иитээччилэринэн ийэ, а5а, эбээ, эьээ буолаллар.

Билиӊӊи кэмӊэ о5ону иитии боппуруоһа ордук сытыытык турар. Туӊ быргыттан кэлбит үтүө угэһинэн о5ону иитэн таһаарарга дьиэ кэргэн эйгэтэ олус улахан оруоллаа5а буолар. Үөрэх өссө да үөдуйэ , сайда илигинэ о5ону итэ5эл, бэйэ-бэйэ5э уонна айыл5а5а сыһыан, улэ, иитэн таһаарага улахан суолталаахтара.

О5о олох кыра сааһыгар өйө-санаата, майгыта-сигилитэ оло5уран барар. Кини хас улаатан истэ5ин аайы билиэн-көрүөн ба5арар санаата кэӊиир. Бу кыратыгар иӊэриммит хаачыстыбалара салгыы олоххо быьаарынарыгар суолталаахтар.

Хас биирдии дьиэ кэргэн бэйэтин о5отугар араас иитии ньыматын туьанар. Ол гынан баран саамай ордук ньыманан –о5ону улэнэн иитии буолар дии саныыбын.

Биһиги улуу Өлүөнэ эбэ урдугэр олорор а5ыйах ахсааннаах хотугу норуот собулээн, күөх далай быйаӊын балыктаан, Байанай бэлэ5ин бултаан, дьарыгыран олорор норуот буоларбыт быьыытынан биьиги нэьилиэкпитигэр оскуолабытыгар о5ону иитиигэ араас хайысхалаах үлэлэр, күрэхтэр ыытыллаллар.

Ол курдук, сайын аайы оскуола о5олоро, Хотугу сир о5ото тыа сирин улэтин-хамнаһын билэн улаатыахтаахпын диэн санаанан салайтаран, ус ый устата таба ыстаадатыгар тахсан улэлииллэр. Бу хас биирдии о5о5о олус күүтүүлээх кэм буолар. Төрөппүт дьэ о5отун тыа усулуобуйатыгар иитэн барар. А5а уол о5ону табаны тутууга, таба5а анаан туттар тэриллэри көрдөрөн үөрэтэн барар. Ийэ кыыс о5ону табаны ыырга, кини сөпкө харайарга үөрэтэр. О5о тыа5а сылдьан тулалыыр айыл5аны, көтөрү-сүүрэри көрө сылдьар буолан кыра эрдэ5иттэн табаһыт, булчут идэтигэр сыһыаннаах, улэ5э сыстыгас буола улаатар, идэни этигэр хааныгар учугэйдик иӊэринэр. Маны таһынан элбэх дьону кытта бодоруһар.

Улууска бары нэһилиэктэр оскуолаларын икки ардыларыгар сыл ахсын «Дети Севера» диэн ааттаах спортивнай оонньуу ыытыллар.Бу курэхтэһии сыала-соруга- хотугу норуоттар спортивнай оонньууларын арааһын уонна коруӊнэрин сайыннарыы, спортивнай маастарыстыбаларын үрдэтии, ону кытары күүстээх-кыахтаах о5олору инники күөӊӊэ таһаарыы. Хас биирдии төрөппүт о5отун тэӊӊэ бэлэмнэһэн, тэрийэн ыытар үгэстээх. Төрөппүт о5отугар ордук ыалдьар, долгуйар. О5отун хотторуутун, кыайыытын тэӊӊэ үллэстэр.

Иитиигэ нэһилиэк үлэтэ эмиэ улахан кыттыыны ылар. Сандал саас кэлбитин бэлиэтээн «Эвинек» бырааһынньыга ыытыллар. Манна о5о-аймах бука бары дьиэ кэргэнинэн үөрэн-көтөн көхтөөх кыттыыны ылаллар. Өбүгэлэрбит төрүт культураларын, үгэстэрин , кинилэр сиэрдэрин –туомнарын өссө тилиннэрэр соруктаах ыытыллар.

Төгүрүк сыллаах үлэ түмүгүн бэлиэтээн «Табаһыт бырааьынньыга» ыытыллар. Бу икки тылга элбэх санаа этиллэр. Кэлбит сана сыл са5ахтара уонна табаһыт сааһы көрсөр улахан үөрүүтэ бэлиэтэнэр. Хас биирдии хоту төрөөн үөскээбит о5о бэйэтин норуотун оонньууларын билэ улаатыахтаах, өйдүөхтээх. Ол курдук, бу таба суурдуутугэр орто саастаах о5олортон са5алаан бары сүүрдүүгэ көхтөөх кыттыыны ылаллар. Манна чөл оло5у пропагандалааһын эмиэ көстөр.

Арктика климата сүрдээх тыйыс тымныытынан, кунэ суох уһун кыһыныннаа5ынан биллэр.

Кунэ киирбэт сайыннаах. Хоту сир сайына төьө да кылгас буоллар ынырык быйаӊнаах сайын буолар. То5о диэтэххэ сирин аһа хойуутук, дэлэйдик үүнэр, ону таһынан сыалаах улахан балыгын киһи этэ да барбат.

Онон, уһук хоту төрөөбут төрүт буорбут биьиги о5олорбутун, ыччаттарбытын элбэххэ үөрэтэр: тулуурдаах буоларга, инники көрсөр ыарахаттарга бэлэм, туохтан да ча5ыйбат буола улаатарыгар. Төрөөбут буорбут киэӊ аһа5ас сиргэ турар буолан үрэр тыалын хайысхатын уларыта сылдьар буолан тыалбыт сайгыы турда5а, ол иьин хоту дойду дьоно ыраас, чэӊкир санаалаахтар.

Хас биирдии норуот көлүөнэттэн көлүөнэ5э хаалларан иһэр сиэрэ-туома , үгэстэрэ, улэтэ-хамнаһа кэлэр кэнчээри ыччатыгар бэриллэ, үйэтиллэ, сайда турара о5о инники оло5ор олус туһалаах, эрллээх. Төрөппүт бэйэтин холобуругар ииттэ5инэ соччонон о5ото төрөппүккэ чугас буолар. Оччо5о эрэ төрөппүт о5отун сиэрин-майгытын , олоххо билиитин –көрүүтун, дьонно-сэргэ5э сыһыана хайдах сайдан иһэрин билиэ5э.

Туһаныллыбыт литература:

1.«Эн дьолун о5о» В.И.Николаев 2012с

2. «Дьиэ кэргэн-омук биһигэ» К.Чиряев 1994

3. «Маяк Арктики» хаһыат