Maktabgacha pedagogika” ўқув услубий мажмуа

Mazkur oʻquv-uslubiy majmuada maktabgacha taʼlim tashkilotlari ta`limtarbiya jarayonlarini tashkil etish shart-sharoitlari va ularga qo`yiladigan talablar yoritib berilgan.

Tuzuvchi:

Maktabgacha taʼlim tashkilotlari direktor va mutaxassislarini qayta tayyorlash va ularning malakasini oshirish instituti

“Pedagogika va psixologiya” kafedrasi dotsenti (PhD) D.I.Saidova

II. TEXNOLOGIK XARITASI 4

III. MAʼRUZA MATN VA OʻQUV MATERIALLAR 6

IV. OʻZ-OʻZINI TEKSHIRISH UCHUN TEST SAVOLLAR 38

V. ADABIYOT VA MANBALAR ROʻYXATI 41

VI. TARQATMA MATERIALLAR 44

KIRISH

Мaktabgacha ta’lim va tarbiya bolalarga taʼlim va tarbiya berishga, ularni intellektual, maʼnaviy-axloqiy, etik, estetik va jismoniy jihatdan rivojlantirishga, shuningdek bolalarni umumiy oʼrta taʼlimga tayyorlashga qaratilgan uzluksiz taʼlim turi boʼlib, maktabgacha yoshdagi bolaga singdirilgan bilim va qadriyatlar uning butun kelgusidagi hayotini belgilab berishi sababli maktabgacha taʼlim pedagogikasi bola shaxsning shakllantirishda muhim ahamiyatga ega.

Bunda maktabgacha taʼlim tashkilotlarida faoliyat olib boradiga barcha xodimlar maktabgacha pedagogikasiga qoʼyilayotgan soʼnggi talablardan xabardor boʼlishi lozim.

“Maktabgacha pedagogika” oʼquv modulining taʼlim tizimiga joriy etilishidan asosiy maqsad yuqorida qoʼyilgan vazifalarni hal etishga qaratilgan.

Мodulning maqsadi: Tinglovchilarga bugungi kunda pedagog tarbiyachilarga qoʼyilgan zamonaviy talablar va vazifalar. Maktabgacha yoshdagi bolalarni tarbiyalash mazmuni va metodikasi. Tarbiyalanuvchilarning psixologik xususiyatlaridan kelib chiqib zamonaviy pedagogik mezonlar bilan bogʼlab oʼrganish.

Кutilayotgan natijalar: Tinglovchilar ushbu modul yakunida quyidagi bilim, koʼnikma va malakalarga ega boʼlishlari kerak:

• tinglovchilarni maktabgacha pedagogikada keltirilgan ilmiy-nazariy maʼlumotlar bilan tanishadilar va taʼlim jarayonida qoʼllash boʼyicha; - maktabgacha tarbiya yoshidagi bolalarning, individual xususiyatlari,oʼyin faoliyatining bola rivojlanishidagi oʼrni, bolalar jamoasi bola shaxsini shakllantirishning muhim shart- sharoitlari kabi masalalari toʼgʼrisidagi;

• bola shaxsi rivojlanishida qoʼllaniladigan metodlar hamda bolalarga taʼlim berishni bevosita oʼyin va oʼyin texnologiyalari asosida tashkil etish borasidagi bilimlar va koʼnikma, malakalariga ega boʼladilar.

1. TEXNOLOGIK XARITASI

1. MAʼRUZA MATN VA OʻQUV MATERIALLAR

Mavzu: Maktabgacha pedagogikaning zamonaviy metodologik asoslari.

Reja:

1.Маktabgacha pedagogikaning maqsadi va vazifasi

2. Мaktabgacha pedagogikaning zamonaviy talablari

Мaktabgacha pedagogikaning maqsadi va vazifalari.

Maktabgacha pedagogika bola tugʼilgandan to yetti yoshgacha boʼlgan bolalarni har tomonlama tarbiya berish qonuniyatlarini oʼrganadi va Maktabgacha taьlim tashkilotlari(keyingi matnlarda MTTdeb sharxlanadi) sharoitida taʼlim tarbiya ishini tashkil etishning mazmuni, metod va shakllarini ishlab chiqadi. U maktabgacha taьlim tashkiloti yoshidagi bolalar, oila va maktab ishidagi izchillikni taʼminlaydi hamda bolalarni maktab taʼlimiga tayyorlaydi. Bola hayotidagi ilk yosh eng muhim davr boʼlib, xuddi mana shu davrda bolaning jismoniy, axloqiy, aqliy, mehnat, estetik rivojlanishiga poydevor qoʼyiladi.

Tarbiya nazariyasi – pedagogikaning muhim tarkibiy qismlaridan biri boʼlib, tarbiya jarayoni mazmuni, shakl, metod, vosita va usullari, uni tashkil etish muammolarini oʼrganadi.

Tarbiya muayyan, aniq maqsad hamda ijtimoiy-tarixiy tajriba asosida yosh avlodni har tomonlama oʼstirish, uning ongi, xulq-atvori va dunyoqarashini tarkib toptirish jarayonidir.

Inson tarbiyasiga oid qonunlar dastlab xalq ogʼzaki ijodida: ertak, qissa, pandnoma, maqol va matal kabilarda, keyinroq yozma yodgorliklarda, hadislarda asoslab berilgan. Taʼlim-tarbiya ishlarining takomillashib borishida Sharq va Gʼarbning qomusiy olim va pedagoglarining oʼrni kattadir. Markaziy Osiyolik mashhur allomalar: Muhammad al-Xorazmiy, Аbu Nasr Forobiy, Аbu Rayhon

Beruniy, Аbu Аli ibn Sino, Yusuf Xos Hojib, Kaykovus, Аlisher Navoiy, Аhmad Donish, Furqat, Аbdulla Аvloniy kabi jahon tan olgan mutafakkirlar oʼzlarining qator asarlarida taʼlim-tarbiyaga kata e’tibor bilan qaraganlar. Faylasuf olim Farobiy o’zining «Fozil shahar kishilarining qarashlari» asarida tarbiya асарида orqali insonga beriladigan 12 fazilatni sharhlab beradi. Аbdulla Аvloniy esa tarbiya haqida gʼoyat ibratli fikrlarni bildiradi. «Pedagogika — Аbdulla Аvloniyning yozishicha, — bola tarbiyasining fani, demakdir» .

«Dars ila tarbiya ikkisi jon ila tan kabidir», «Dars oluvchi—biluvchi, tarbiya oluvchi—amal qiluvchidir». Bu yerda pedagogika faniga qisqa va loʼnda taʼrif berib, taʼlim bilan tarbiyani esa jon bilan tanga oʼxshatib, ularni bir-biridan ajratib tushunish mumkin emasligini yorqin ifodalab bergan. Аvloniyning taʼkidlashicha, tarbiyani yoshlikdan berish nihoyatda zarur. Bolaga avvalo, kichik yoshdan boshlab, ota-ona tarbiya beradi, keyin tarbiya bilan butun jamoatchilik shugʼullanadi, chunki bunda inson taqdiri hal etiladi deydi. Demak, pedagogikaning bosh masalasi tarbiya sanaladi. Tarbiya jarayonida esa bolaning ongi, his- tuygʼulari shakllanadi. Eng muhimi ijtimoiy hayot uchun zarur boʼlgan va ijtimoiy munosabatlarga xizmat qiladigan xulqiy odatlar hosil boʼladi.

Maktabgacha pedagogika bolalarning, yosh va individual xususiyatlarini eʼtiborga olgan holda ularning har tomonlama rivojlanishini taʼminlashga xizmat qiladi. Maktabgacha taьlim tashkilotlari ham bolalarni har tomonlama tarbiyalaydi.

«Maktabgacha pedagogika» «Pedagogika» fanining bir qismi boʼlib, oʼzining nazariy, ilmiy va amaliy asoslariga ega. Maktabgacha pedagogikaning nazariy asoslari: yosh avlodni barkamol shaxs qilib tarbiyalashga qaratilgan, taʼlim-tarbiya borasida yaratilgan tajribalarga, nazariy va metodik manbalarga, Oʼrta Osiyo va jahon tan olgan buyuk mutafakkir olimlarning asarlari va taʼlim-tarbiyaning umumiy qonuniyatlariga asoslanadi. Maktabgacha pedagogikaning milliy asoslari taʼlimtarbiya muammolarini, muayyan millatning milliy qadriyatlarini umumbashariy va umuminsoniy qadriyatlar bilan bogʼlagan holda hal etish, har bir millatning maʼnaviy merosi va milliy qadriyatlariga tayangan holda milliy tarbiya masalalarini yosh avlod ongiga yetkazish mazmuni, usul, metod va tamoyillarini milliylantirishdan iborat. Oʼsib kelayotgan yosh avlodni muayyan maqsad yoʼlida har tomonlama kamol toptirish, uning ongi, dunyoqarashi, eʼtiqodini oʼstirish, xulqatvorini tarkib toptirish maktabgacha pedagogikaning dolzarb muammolaridan sanaladi. Hozirgi davrda har tomonlama rivojlangan barkamol insonni tarbiyalashning maqsad va vazifalari maʼnaviy boylik, axloqiy poklik, jismoniy mukammallikni oʼzida mujassamlashtirgan ijtimoiy faollikni tarbiyalashni taqozo etadi.

Maktabgacha pedagogikaning maqsadi tarbiyachi murabbiylarning oʼz oldiga aniq maqsad qoʼyishi, yosh avlodni har tomonlama rivojlangan yetuk shaxs qilib tarbiyalash uchun oʼz ustida ishlashi, intilishi, izlanishi, ayollarni zamon talablari asosida tarbiyalash uchun tarbiyaning yangi usul va vositalaridan keng foydalana olish kabi tarbiyachilik mahoratini shakllantirishga qaratiladi. Oʼsib kelayotgan yosh avlodni barkamol inson qilib tarbiyalash borasidagi mavjud muammolarni hal etish, taʼlim va tarbiya samaradorligini zamon talablari asosida taʼminlash, uni dunyo talablari darajasiga olib chiqishga erishish, yosh avlodga taʼlim-tarbiya berishda milliy va umuminsoniy qadriyatlarga tayanish orqali taʼlim-tarbiyaning mohiyati mazmunini shakllantirish va takomillashtirish, maktabgacha pedagogikaning qoida va qonunlarini xalqimizning boy tajribalari asosida boyitib borish va uning yangi qirralarini izlash bugungi kunning dolzarb muammolaridir. Shuningdek, mustaqillik sharoitida uzluksiz taʼlim tizimini yanada rivojlantirish muammolarini hal etish maktabgacha pedagogikaning oldiga qator vazifalarni qoʼyilmoqda. Maktabgacha yoshdagi bolalarni tarbiyalash vazifalari esa shaxsni tarbiyalash maqsadlari asosida ularning yoshiga va xususiyatlariga qarab belgilanadi.

Maktabgacha tarbiya yoshidagi bola shaxsini har tomonlama kamol toptirish jismoniy, aqliy, axloqiy, mehnat va estetik tarbiya majmuasidan iboratdir. Bu sohada

Sharq va Gʼarb xalqlari yaratgan ogʼzaki ijodiyot, buyuk mutafakkir, pedagog va olimlarning taʼlim-tarbiyaga doir ilgʼor fikrlarini oʼrganib, tahlil qilib, barkamol insonni tarbiyalash jarayonini oʼrganish biz uchun juda qimmatlidir:

• taʼlim-tarbiya toʼgʼrisidagi qonun-qoida tamoyil, metod va usullarni bolalar bogʼchalari amaliy hayoti bilan bogʼlab, boʼlajak tarbiyachi — oʼqituvchilarga oʼrgatish hamda xalq taʼlimini boshqarish va rahbarlik masalalarini chuqur oʼrganib, boʼlajak tarbiyachilarni qanday tayyorlash muammolarini hal qilish;

• maktabgacha taьlim tashkilotlarida oila bilan uzviy hamkorlikda bolalarni har tomonlama rivojlantirish ishini amalga oshirish. Bunday vazifalarda tadqiq etish;

• birinchidan, bolalar sogʼligʼini saqlaydi va mustahkamlaydi, jismoniy rivojlanishini taʼminlaydi;

• ikkinchidan, ilmga qiziqish va qobiliyatlarini rivojlantiradi;

• uchinchidan, Vatanga, tabiatga, jonajon oʼlkaga muhabbat, kattalarga hurmatni, oʼrtoqlik va jamoatchilik, xayrixohlik, xulq madaniyati, mustaqillik, uyushqoqlik va intizom, mehnatsevarlik kabi ijobiy fazilatlarni tarbiyalaydi;

• toʼrtinchidan, estetik tarbiyani amalga oshiradi.

• Keyingi yillarda jismoniy, aqliy, axloqiy, mehnat va estetik tarbiya boʼyicha olib borilgan ilmiy-pedagogik tadqiqotlar maktabgacha yoshdagi bolalarni tarbiyalash vazifalarini ularning psixik-fiziologik imkoniyatlarini eʼtiborga olgan holda belgilash zarurligini koʼrsatib berdi. Ular MTTning «Ilk qadam» oʼquv dasturida oʼz aksini topgan.

Ilmiy tadqiqot ishlari taʼlim-tarbiya samaradorligini oshirish bilan bogʼliq vazifalarni xalq taʼlimining hamma boʼgʼinlaridagi oʼquv-tarbiyaviy ishlarni kelgusida yanada yaxshilash yoʼllarini topish uchun amalga oshiriladi. Ilmiy tadqiqot metodlari (metod — lotincha yoʼl degan maʼnoni anglatadi) orqali amalga oshiriladi. Ilmiy tadqiqot ishida olimlar pedagogika, maktabgacha pedagogika va psixologiya fanining vakillari, maktab oʼqituvchilari, bolalar MTT tarbiyachilari va shuningdek, tarbiya berish amaliyoti bilan bevosita bogʼliq boʼlgan kishilar qatnashadilar.

Pedagogik voqea-hodisalarning qonuniyatlarini ochish har xil yoʼllar bilan amalga oshirilishi mumkin. Tadqiqotning empirik darajasida har xil dalil materiallar yigʼiladi, ular toʼliq yoritib boriladi, shuningdek voqealar oʼrtasidagi obʼektiv bogʼliqliklar aniqlanadi, tadqiq etilayotgan voqea har tomonlama puxta oʼrganiladi.

Tadqiqotning nazariy darajasi oʼrganilayotgan voqeaning mohiyatini aniqlashga yoʼnaltirilgan maxsus tizimlashtirish va tahlil usulidir. Ilmiy tadqiqot ishini olib borishda qoʼllaniladigan maktabgacha pedagogikaning rivojlanishini taʼminlaydigan ilmiy tadqiqot metodlariga quyidagilar kiradi.

Аdabiyotlarni oʼrganish metodi. Аdabiyotlarni oʼrganish jarayonida milliy va umuminsoniy qadriyatlarni aks ettiruvchi buyuk mutafakkir pedagogik olimlarning asarlari, Oʼzbekiston Respublikasi Prezidenti asarlari taʼlim - tarbiya borasida qabul qilingan qarorlar tadqiqot mavzusiga oid darslik, risola va maqolalar, pedagogik.

psixologik tadqiqotlar, dissertatsiyalar oʼrganiladi.

Кuzatish metodi. Kuzatish - adabiyotlarni oʼrganishdan keyin boshlanadigan jarayon. Kuzatishda tadqiqotchi maʼlum pedagogik hodisani, maqsadni koʼzlab tashkil etadi. Tadqiqotchi kuzatishga oldindan puxta tayyorlanadi, kuzatishdan koʼzda tutilgan maqsadni aniqlaydi, uning dasturi rejalari tuziladi, kuzatish manzili, muddati belgilanadi. Kuzatish ikki turga ajratiladi: qisqa va uzoq muddatli kuzatish.

Qisqa kuzatish deganda — obʼektning kundalik faoliyatidagi oʼzgarishlardan maʼlum xulosaga kelish tushuniladi. Uzoq muddatli kuzatish esa maqsad — reja va dastur asosida olib boriladi va maʼlum ilmiy, yakuniy xulosaga kelish tushuniladi. Kuzatish yakunlarini qayd qilishda kino, video yozuvi, televidenie va boshqa texnikaviy vositalardan foydalanish mumkin.

Suhbat metodi. Suhbat aniqlanishi kerak boʼlgan masalalarni oydinlashtirib olish maqsadida, oldindan tuzilgan reja asosida oʼtkaziladi. Suhbat yakka tartibda hamda jamoa tarzida olib boriladi. Suhbat bolalar hayotining u yoki bu voqea- hodisalari toʼgʼrisidagi qiziqishlari, tasavvurlari, mulohaza va muhokamalarni aniqlab olishga bevosita yordam beradi. Suhbatdan metod sifatida foydalanishda, albatta, uning maqsadi va rejasini aniqlab olish kerak boʼladi. Suhbat metodi jarayonida intervьyu olish ham muhim sanaladi. Oʼrinli, mantiqan yuksak javoblar yoki noaniq javoblar magnit tasmasiga yozib olinadi va tahlil etiladi.

Hujjatlarni va bolalarning ishlarini o’rganish. Bolalar ishlarini oʼrganish ilmiy tadqiqotning asosini tashkil etadi. Tadqiqotchi pedagogi2wc k hujjatlarni oʼrganish orqali oʼrganilayotgan obʼekt toʼgʼrisidagi har xil maʼlumotlarni bilib oladi. Bunga maktabgacha taьlim tashkilotlari mudirlari, tarbiyachilarning rejalari va hisobotlari, MTT tarbiyalanuvchilarning rasmlari, loy va plastilindan yasalgan buyumlar va shu kabilar kiradi. Masalan, bolalar ancha ilgari chizgan rasmlarini qarab chiqish, tahlil qilish, bolalarga berilgan topshiriqlarning qay darajada murakkablashib borganini aniqlash hamda ular bilan keyingi olib boriladigan ishlarni belgilashga yordam beradi.

Pedagogik eksperiment taʼlim jarayoniga pedagogik yangiliklarni kiritishdir. Pedagogik eksperiment yordamida ilmiy farazlarning ishonchliligi tekshiriladi.

Tabiiy eksperiment va laboratoriya eksperimenti pedagogik eksperimentning asosiy turlari boʼlib, ular koʼpgina ishlarni oʼz ichiga oladi. Tabiiy eksperiment sharoitida yangi ish rejalari, dasturlari, darsliklar adabiyotlar va odatdagi ish rejalarini buzmay turib tekshiriladi. Pedagogik eksperiment — bu ham kuzatish, lekin u pedagogik jarayonning oʼtish sharoitlarini muntazam oʼzgartirish munosabati bilan maxsus tashkil etiladi. Laboratoriya ishi ham ilmiy tadqiqotning ancha qatʼiy shakli hisoblanadi. Quyidagilar pedagogik eksperimentning bosqichlari hisoblanadi:

Eksperimentni rejalashtirish — eksperiment oʼtkazish va natijalarni sharhlash.

Eksperimentni tashkil etish va oʼtkazish tartibi belgilangan rejaga qatʼiy amal qilgan holda olib borilishi kerak.

Sharhlash bosqichida maʼlumotlar yigʼiladi va qayta ishlanadi.

Тajriba o’rganish va umumlashtirish metodi. Pedagogik tajriba tushunchasi koʼp qirralidir. Pedagogik tajribaning keng maʼnosi taʼlim va tarbiya amaliyotidir. Pedagogik tajribaning asosiy maqsadi — maktabgacha taьlim tashkilotlarida olib boriladigan taʼlim-tarbiya ishlari qay darajada amalga oshirilayotganini oʼrganishdir.

Pedagogikadagi mavjud muammolarni hal etish uchun taʼlim-tarbiya jarayonini oʼrganish, amaliy xodimlarning ijodiy nashrlarini nazariy asosda idrok etish va qayta ishlab chiqish, yaʼni ilgʼor tajribani umumlashtirish, yoyish katga ahamiyatga egadir . Maktabgacha pedagogika bir-biri bilan uzviy bogʼlangan quyidagi tushunchalar mavjud: tarbiya, taʼlim, maʼlumot. Tarbiya—kishilik jamiyatining barcha bosqichlarida shakllanib, rivojlanib, oʼsib, avloddan-avlodga vorislik vazifasini bajarib kelgan boʼlsa-da, ammo har bir jamiyatda tarbiyaning mazmuni maqsadi, vazifalari, oʼziga xosligi bilan farqlanadi. Tarbiya ijtimoiy hayot uchun zarur hodisa boʼlib, yosh avlodga ilmiy bilimlar tizimini, malaka va koʼnikmalarini maxsus metod va vositalar orqali rejali ravishda singdirib berish hamda yosh avlodni har tomonlama shakllangan yetuk inson qilib tarbiyalashni maqsad qilib qoʼyadi. Yosh avlodni komil inson qilib tarbiyalash muammolari dastlab xalq ogʼzaki ijodi, pedagogikasi, yozma yodgorliklarda, pandnomalarda mutafakkir hamda maʼrifatparvarlar asarlarining bosh mavzusini tashkil etgan. Аbdulla Аvloniy tarbiya haqida gapirar ekan, haqli ravishda shunday degan edi: «Tarbiya bizlar uchun yo hayot - yo mamot, yo najot-yo halokat, yo sadoqat - yo falokat masalasidir». Demak, tarbiya va odob Vatanga cheksiz muhabbat, imon-eʼtiqod, mehr-muruvvat, rostgoʼylik, adolatgoʼylik, samimiylik, mehnatsevarlik va bilimdonlik kabi gʼoyalar vositasida shakllanib boradi. Taʼlim - bolalarga bilimni tartibli bayon qilish jarayoni boʼlib, muayyan koʼnikma va malakalarni singdirish, ularning ongi va xulqiga taʼsir etish, aqlini, ongini, idrokini, dunyoqarishini, eʼtiqodini va bilish faolligini rivojlantirishdir. Taʼlim berish jarayonida tarbiya va maʼlumotning maqsadi amalga oshiriladi.

Taʼlim ikki tomonlama jarayon boʼlib va oʼqitishni oʼz ichiga oladi. Oʼqitish pedagogik faoliyat boʼlib, bilim malaka, koʼnikmalarni bolalarga singdirish, ularning bilish va amaliy faoliyatiga rahbarlik qilishdir. Oʼqish - oʼquvchining bilim, malaka koʼnikmalarini egallashdagi amaliy faoliyatidir. U oʼquvchilarning har tomonlama rivojlanishshsh taʼminlaydi. Maʼlumot - asosiy pedagogik tushuncha boʼlib, u ijtimoiy hayot voqealarni obʼektiv aks ettiradi. Bu jarayon kishining tabiat, jamiyat va kishi tafakkuri toʼgʼrisidagi umumlashtirgan ijtimoiy zarur bilim, malaka, koʼnikmalar tizimining egallab olinishi natijasidir. Maʼlumot kishining bilishga boʼlgan talabini taʼminlab, undagi qobiliyatlarni maʼlum darajaga koʼtaradi va amaliy faoliyatga tayyorlaydi.

Maktabgacha taʼlim turli yoshdagi bolalarni maktabga tayyorlash bilan birga, ularni sogʼlom, har tomonlama yetuk qilib tarbiyalash uchun zarur tashkiliy, uslubiy psixologik, pedagogik shart-sharoitlar yaratadi, bolalarni maktabda muntazam ravishda taʼlim olishga tayyorlashda ota-onalarga yordam beradi, unda oʼqishga intilish hissini uygʼotadi. Maktabgacha bola 6-7 yoshga yetguncha oilada hamda davlat va davlatga qarashli boʼlmagan maktabgacha taьlim tashkilotlarida amalga oshiriladi. Maktabgacha taʼlim tashkilotlarida bola shaxsini maktabgacha bolalar taʼlim-tarbiyasiga qoʼyiladigan davlat talablariga muvofiq sogʼlom, yetuk, maktabda oʼqishga tayyor tarzda shakllantirish maqsadini koʼzlaydi.

Мaktabgacha ta’limning vazifalari:

-Bolalarni xalqning boy milliy madaniy-tarixiy merosi va umumbashariy qadriyatlar asosida aqliy va ma’naviy axloqiy jihatdan tarbiyalash

-Bolalarda milliy g’urur, vatanparvarlik hislarini shakllantirish.

-Маktabgacha yoshdagi bolalarning bilim olish ehtiyojini, o’qishga intilishini shakllantirish, ularni muntazam ravishdagi ta’lim jarayoniga tayyorlash.

-Bolalar tafakkurini rivojlantirish, o’zining fikrini mustaqil va erkin ifodalash malakalarini shakllantirish.

-Bolalarning jismoniy va ruhiy sog’lig’ini ta’minlash

• Maktabgacha taʼlim tashkiloti sharoitida taʼlim sifati va samaradorligini takomillashtirishning oʼziga xos xususiyatlarini aniqlash, uning bazaviy komponentlarining oʼziga singdirish jiddiy nazariy eksperimental tadqiqotlarga muhtoj.

• Nazariy tahlillar natijasida maʼlum boʼldiki, maktabgacha taʼlim tashkilotida taʼlim sifati masalasi zamonaviy pedagogika sohasida kam ishlab chiqilgan masalalardan biri hisoblanadi.

• Maktabgacha taʼlim tashkilotlarida talim jarayoni sifati va samaradorligini taʼminlashga yoʼnaltirilgan printsiplarga quyidagilar kiradi:

• bolaning yosh va shaxsiy salohiyatini ro’yobga chiqarish uchun maktabgacha ta’limning o’zini-o’zi qoplashi prinsipi;

• ta’lim jarayonini amaliy tashkil etish prinspi, u yetakchi va xos bolalar faoliyati turlarining o’zaro bog’liqligi, bola rivojlanishining amaliy asoslarini predmetli boyitishni taqozo qiluvchi zaruratga asoslanadi;

• maktabgacha ta’limning shaxsga qaratilganlik tavsifi;

• bola tomanidan ijtimoiy-madaniy tajribani ijodiy “o’zlashtirishni” ta’minlash prinsipi, u ijodiy faoliyatni shakllantirish vositalarini “ishga solishni” nazarda tutadi; - ularda amalga oshirish maqsadlari va vositalarining birligi prinsipi.

Маktabgacha yoshdagi bolalarning ma’lumot olishiga davlat belgilaydigan me’yorlar va talablar sifati ularning jamiyat ijtimoiy-madaniy ehtiyojlariga mosligi, shuningdek ularning bolani rivojlantirishning to’laqonligi va yaxlitligi ta’minlash bilan birga maktabgacha ta’lim bolalikning o’z mohiyatini saqlashga yo’naltirilganligi bilan aniqlanadi.

Маktabgacha ta’lim sifatini shakllantirishda pedagogik jamoa tomonidan o’zgartirilishi mumkin bo’lgan ichki omillarga alohida rol tegishlidir.Omillar cheksiz ko’pdir, shu sababli ularning hammasini amalda hisobga olish mumkin emas. Shu holatdan kelib chiqib, ulardan eng muhimlarini ajratib ko’rsatish zarur. Bular quyidagi omillar hisoblanadi:

-pedagoglar va rahbarlarning kasbiy malakasi;

• ta’lim mazmuni va uni o’zlashtirish usullari;

• pedagogning bolalar bilan o’zaro hamkorligining xili;

• bolalar hayot faoliyatini umumiy tashkil etish;

• kadrlar, moddiy dasturiy-uslubiy, moddiy resurslar;

• sanitariya –gigiyena sharoitlari va ta’lim jarayonini tibbiy sog’lomlashtirish choralari;

• ta’lim jarayonini ruhiy qo’llab-quvvatlash;

• predmetli-rivojlanuv muhit;

• ijtimoiy tuzilma tashkilotining pedagogik jamoasi bilan o’zaro aloqasi;

• bolalarni tarbiyalash, o’qitish va rivojlantirish masalalarida maktabgacha ta’lim tashkilotlari va oilqaning o’zaro kelishilgan harakatlari;

• maktabgacha ta’lim tashkilotini boshqarish.¹

Har bir bola alohida holda oʼsadi va rivojlanadi, biroq shunga qaramay barcha bolalar rivojlanishning maьlum ketma-ketlikdagi bosqichlaridan oʼtadilar. Ushbu bosqichda har birida bir xil yoshdagi bolalar uchun umumiy boʼlgan xususiyatlar kuzatiladi. Rivojlanish sohasidagi izlanishlar shundan dalolat beradiki, bola hayotining dastlabki toʼqqiz yili oʼsish davrining muayyan davomiyligida oʼtadi, bu umumiy va oldindan aytib berish mumkin boʼlgan bosqichdir.

Bu bosqichlar rivojlanishning har bir sohasidagi oʼzgarishlar bilan ajralib turadi:

jismoniy, hissiy, ijtimoiy va kognitiv. Bolalar oʼsishining oʼziga xosligi toʼgʼrisidagi bilimlar tarbiyachilarga taʼlim muhitini yaratishga va faoliyatning muvofiq turlarini rejalashtirishga tayanch boʼlib xizmat qiladi.

Маktabgacha pedagogikaning zamonaviy talablari

Bugungi kunda xorij tajribalaridan andoza olish, ijodiy yondashgan holda amaliyotda joriy etish, zamon talabiga mos ravishda meʼyoriy hujjatlar, oʼquvmetodik adabiyotlar, oʼquv metodik majmualarni ishlab chiqish, ilgʼor xorijiy tajriba asosida maktabgacha taʼlim tashkilotlarining direktor va mutaxassislarida zamonaviy menejment va pedagogik texnologiyalar boʼyicha sohaga oid bilimlar va

koʼnikmalarni shakllantirish vazifalari dolzarb masalalar sirasiga kiritilmoqda. Shu bois mamlakatimizda maktabgacha taʼlim tizimini tubdan takomillashtirish yuzasidan farmon va qarorlar qabul qilindi. Oʼzbekiston Respublikasi Prezidentining «20172021 yillarda maktabgacha taʼlim tizimini yanada takomillashtirish chora-tadbirlari toʼgʼrisida»gi 2016 yil 29 dekabrdagi PQ2707-sonli , «Maktabgacha taʼlim tizimini tubdan takomillashtirish chora tadbirlari toʼgʼrisida»gi 2017 yil 9 sentyabrdagi PQ3261-son qarorlari , «Maktabgacha taʼlim tizimi boshqaruvini tubdan takomillashtirish chora tadbirlari toʼgʼrisida»gi 2017 yil 30 sentyabrdagi PF-5198 sonli Farmoyishi shular jumlasidandir².

Maktabgacha taʼlim yoʼnalishi boʼyicha metodikalarning ilmiy tadqiqot metodlari va ilmiy tadqiqot bosqichlari, ilmiy tadqiqot oʼtkazish shakllari, ilmiymetodik tadqiqotlarga qoʼyiladigan zamonaviy talablar. Sharq va Gʼarb olimlarining maktabgacha taʼlimni oʼqitishga oid qarashlari. Oʼquv jarayonining axborot taʼminoti va oʼqitishning zamonaviy talablari.

Taʼlimni insonparvarlashtirish va demokratlashtirish, uning uzviyligi, uzluksizligi. Oʼtmish va zamonaviy pedagogikaning asosiy yoʼnalishlari. Ilgʼor pedagogik qarashlar. Jahon taʼlim tizimi. Pedagogik jarayondagi integratsiyalar.

Oʼzbekiston Respublikasining taʼlim sohasidagi siyosati, kadrlar tayyorlash milliy modeli. Taʼlim va tarbiyaning oʼziga xos xususiyatlari, birligi, differentsiyasi, yagona pedagogik jarayon. Taʼlim nazariyasi (didaktika)ning asosiy komponentlari: kontseptsiyalari, paradigmalari. Taʼlim printsiplari. Taьlim metodlari, texnologiyalari. Taʼlim turlari va bosqichlari. Jamoada, oiladagi tarbiya hamda oʼzoʼzini tarbiyalashning oʼziga xos xususiyatlari. Taʼlimni boshqarish shakllari. Oʼquvmeʼyoriy hujjatlar. Pedagog kasbining oʼziga xos xususiyatlari. Pedagogning kommunikativ qobiliyati, uning vositalari.

Ilmiy va ilmiy-texnik faoliyatni ragʼbatlantirish, ilmiy-tadqiqotchilik kompetentligi, ilmiy manbaalarni tahlil qilish metodlari: ilmiy bilish metodlari; induktsiya, deduktsiya, analogiya; pedagogik kompetentlik, yaʼni taʼlim-tarbiya jarayonida qoʼllaniladigan oʼqitish shakllari, metodlari hamda vositalari; taʼlim mazmuni, metodlari, vositalari va shakllarining uzviyligini taʼminlashni bilish, mashgʼulot olib boriladigan fanning maqsadi, vazifalari, predmeti va obʼekti, fanning ishlab chiqarishdagi oʼrni va ahamiyati; fan taraqqiyotining axborot-kommunikatsiya texnologiyalariga bogʼliqligi; foydalaniladigan asosiy darsliklar, oʼquv qoʼllanmalar va elektron adabiyotlar; fan mazmunini ishlab chiqishda oʼquv rejasidagi boshqa fanlar bilan gorizontal va vertikal uzviylikning taʼminlanishini baholash; fanning istiqboldagi taraqqiy etishi muammolari va ularning yechimlari haqida bilim va layoqatga egalik.

Zamonaviy maktabgacha taʼlim-tarbiya jarayonini tashkil etishning shakl, metod va vositalari.

Maktabgacha taʼlim yoʼnalishiga taaluqli fanlarni oʼqitish boʼyicha qoʼllanadigan ilmiy metodlarining taʼlim jarayoni samaradorligini taʼminlashdagi oʼrni. Oʼquv mashgʼulotlari turlari va ularning oʼquv jarayoniga tatbiq etilishi.

Maktabgacha taʼlim yoʼnalishdagi fanlarni oʼqitishda oʼqituvchining ilmiy-metodik,

ijodiy yondashuvi va mahorati. Ularni oʼqitish metodikasi va zamonaviy texnologiyalar boʼyicha axborotlar oqimi va ularning tanlanishi. Oʼquv jarayonini loyihalashtirish, ilmiy-metodik tadqiqotlarda izlanish, qidirish ishlarining tashkil etilishi, ilmiy-metodik tadqiqotlar va oʼquv jarayonida ilmiy-metodik ishlarning joriy etilishi. Mavjud bilim va koʼnikmalar asosida ilmiy tadqiqot ishlarini metodik jihatdan tashkil etish masalalari.

Nazorat savollari:

1. Маktabgacha pedagogikaning maqsadi va vazifasi .

2. Маktabgacha pedagogikaning zamonaviy talablari.

3. Hujjatlarni va bolalarning ishlarini o’rganish haqida nimani bilasiz.

4. Маktabgacha ta’lim turli yoshdagi bolalarni maktabga tayyorlash.

5. Маktabgacha ta’lim sifatini shakllantirish haqida nimani bilasiz.

6. МТТlarda o’quv mashg’ulotlari turlari va o’quv jarayonini tashkil etish.

Маvzu : Маktabgacha tarbiya yoshidagi bolalarning rivojlanishi va tarbiyasi.

Reja :

1. Bola shaxsining rivojlanishi haqida tushuncha.

2. Bolani rivojlanishiga ta’sir etuvchi omillar.

3. Bolani rivojlanishida faoliyatlar (o’yin, mashg’ulot, mehnat) ning ahamiyati.

Bola shaxsning rivojlanishi haqida tushuncha.

Rivojlanish shaxsning fiziologik va intellektual oʼsishida namoyon boʼladigan miqdor va sifat oʼzgarishlar mohiyatini ifoda etuvchi murakkab jarayondir. Mohiyatan rivojlanish oddiydan murakkabga, quyidan yuqoriga, eski sifatlardan yangi holatlarga oʼtish, yangilanish, yangining paydo boʼlishi, eskining yoʼqolib borishi, miqdor oʼzgarishining sifat oʼzgarishiga oʼtishini ifodalaydi. Rivojlanishining manbai qarama-qarshiliklarni oʼrtasidagi kurashdan iboratdir.

«Shaxs» tushunchasi insonga taalluqli boʼlib, psixologik jihatdan taraqqiy etgan, shaxsiy xususiyatlari va xatti- harakatlari bilan boshqalardan ajralib turuvchi, muayyan xulq-atvor va dunyoqarashga ega boʼlgan jamiyatning aʼzosini ifodalashga xizmat kiladi.

Individ shaxs boʼlishi uchun psixik jihatdan rivojlanishi, oʼzini yaxlit inson sifatida xis etishi, oʼz xususiyatlari va sifatlari bilan boshqalardan farq qilmogʼi kerak. Kadrlar tayyorlash milliy modelida shaxs kadrlar tayyorlash tizimining bosh subʼekti va obʼekti, taʼlim sohasidagi xizmatlarining isteʼmolchisi va ularni amalga oshiruvchi sifatida taʼriflanadi.

Bola shaxsining rivojlanishi inson ijtimoiy mavjudotdir, degan falsafiy taʼlimotga asoslanadi. Аyni vaqtda inson tirik, biologik mavjudot hamdir. Demak, uning rivojlanishida tabiat rivojlanishining qonuniyatlari ham muhim ahamiyatga ega. Shuningdek, shaxs bir butun mavjudot sifatida baholanar ekan, uning rivojlanishiga biologik va ijtimoiy qonuniyatlar birgalikda taʼsir etadi, ularni birbiridan ajratib boʼlmaydi. Chunki shaxsning faoliyati, hayot tarziga yoshi, bilimi, turmush tajribasi bilan birga boshqa fojiali holatlar, kasalliklar ham taʼsir etadi. Inson butun umri davomida oʼzgarib boradi. U ham ijtimoiy, ham psixik jihatdan kamolga yetadi, bunda bolaga berilayotgan tarbiya maqsadga muvofiq boʼlsa, u jamiyat aʼzosi sifatida kamol topib, murakkab ijtimoiy munosabatlar tizimida uziga munosib oʼrin egallaydi. Chunki rivojlanish tarbiya taʼsiri ostida boradi. Shaxsning fazilatlarini toʼgʼri koʼrish va bexato baholash uchun uni turli munosabatlar jarayonida kuzatish lozim. Demak, shaxsni rivojlantirshi vazifasini toʼgʼri xal etish uchun uning xulqiga taʼsir etuvchi omillar, shaxs xususiyatlarini yaxshi bilish zarur. Tarbiya bolaga samarali taʼsir etishi uchun oʼsish va rivojlanish qonuniyatlarini bilish hamda hisobga olish maqsadga muvofiq. Shunday qilib, rivojlanish va tarbiya oʼrtasida ikki tomonlama aloqa mavjud.

Fanda individning shaxs sifatida rivojlanishiga biologik va ijtimoiy omillarning taʼsiri oʼrtasidagi munosabatni belgilashga oid munozara koʼpdan buyon davom etmoqda. Insonning shaxs sifatida, rivojlanishida ijtimoiy xodisalarning taʼsiri kuchli boʼladimi yoki tabiiy omillar yetakchi oʼrin tutadimi? Balki tarbiyaning taʼsiri yuqoridir? Ular oʼrtasidagi oʼzaro munosabat qanday? Fanda biologik yoʼnalish deb nomlangan nuqtai nazar yetakchi oʼrinlardan birini egallab, uning vakillari Аristotelь, Platonlar tabiiy-biologik omillarni yuqori qoʼyadi. Ular tugʼma imkoniyatlar, taqdir, tole har kimning hayotdagi oʼrnini belgilab bergan, degan gʼoyani ilgari suradi. XVI asr falsafasida vujudga kelgan preformizm oqimi namoyondalari esa shaxs rivojlanishidagi naslning roliga katta baho berib, ijtimoiy muhit va tarbiyanint rolini inkor etadi . Xorij psixologiyasidagi yana bir oqim bixeviorizm XX asr boshlarida yuzaga kelgan boʼlib, uning namoyondalari, ong va aqliy qobiliyat nasldan-naslga oʼtib, insonga u tabiatan berilgan, deyiladi .

Mazkur taʼlimot vakili amerikalik olim E.Torndaykdir. Pragmatizm oqimi va uning vakillari D.Dyui, А.Kombelar ham shaxs rivojlanishini biologik nuqtai nazardan asoslaydi. Ular rivojlanishni faqat miqdoriy oʼzgarishdan iborat, deb qaraydi. Naslning rolini absolyutlashtirib, uni inson taqdirida hal qiluvchi ahamiyatga ega deb biladi. Demak, bir guruh xorijiy olimlar rivojlanishni biologik (nasliy) omilga bogʼlaydi. Biologik oqimga qarshi falsafiy oqim vakillari rivojlanishi ijtimoiy omil bilan belgilaydi. Bu oqim vakillari bola shaxsining jismoniy, psixik rivojlanishi u yashaydigan muhitta bogʼliq deb koʼrsatadi. Muhit deganda inson yashaydigan sharoitdagi barcha tashqi taʼsir tushuniladi. Shu nuqtai nazardan tarbiya tufayli bolani oʼzi yashaydigan ijtimoiy sharoitga moslashtirish mumkin, degan xulosa kelib chiqadi. Ular ijtimoiy muhitning rolini hal qiluvchi omil deb hisoblaydi. Demak, odam bolasining shaxs sifatida rivojlanib, taraqqiy etib borishi, uning shaxs boʼlib kamolga yetishida nasl (biologik omil), ijtimoiy muhit (bola yashaydigan sharoit), shuningdek, maqsadga muvofiq amalga oshadigan tarbiya ham birdek ahamiyatga ega. Bu omillarning taʼsirini aniqlashda ilgʼor pedagogik olimlar, psixolog va faylasuflar taʼlimotiga suyaniladi. Falsafada shaxsni jamiyat bilan bogʼliq boʼlgan ijtimoiy hayotdagi murakkab voqelik deb qaraladi. Ular individning maʼnaviy boyligi uning munosabatlariga bogʼliq, deb xisoblaydi. Haqiqatdan ham, shaxs mehnat faoliyati taʼsirida rivojlanadi, kamolga yetadi. Inson sharoitni, sharoit esa odamni yaratadi. Bu esa oʼz navbatida inson faolligini namoyon etadi. Zero, shaxs maʼlum ijtimoiy hayot mahsulidir.

Bolani rivojlanishiga ta’sir etuvchi omillar.

Jamiyat shaxs kamolotining muayyan imkoniyatlarini ruyobga chiqarishi yoki yoʼq qilishi mumkin. Shaxsning shakllanishiga ijtimoiy muhit ham taʼsir koʼrsatadi. Ijtimoiy muhitning shaxsning shakllanishiga taʼsiri tarbiya asosida kechadi. Zero, birinchidan, tarbiya taʼsirida muhit bera olmagan bilim, maʼlumot egallanadi, mehnat va texnik faoliyat bilan bogʼliq koʼnikma va malakalar hosil boʼladi. Ikkinchidan, tarbiya tufayli tugʼma kamchiliklar ham bartaraf etilib, shaxs kamolga yetadi.

Uchinchidan, tarbiya yordamida muhitning salbiy taʼsirini ham yoʼqotish mumkin. Toʼrtinchidan, tarbiya kelajakka qaratilgan maqsadni belgilaydi. Demak, tarbiya bilan rivojlanish bir-biriga taʼsir etadi, bunday tarbiya doimiy va uzluksizdir. Shunday qilib, bola shaxsining rivojlanishida tarbiya ham yetakchi oʼringa ega boʼlib, tarbiya tufayli nasl-nasabi, oila muhiti, ijtimoiy muhit taʼsirida har tomonlama rivojlanishga qodir, degan xulosani chiqarish mumkin. Zamonaviy pedagogikada shaxs shakllanishiga doir toʼrt yondashuv qaror topgan.

1. Biologik yondashuv - inson tabiiy mavjudot boʼlib, uning butun xattiharakatlari tugʼma instinkt va ehtiyojlar natijasidir. Inson jamiyat talablariga boʼysunishga majbur, shu bilan birga tabiiy ehtiyojlarini ham namoyon qilib boradi.

2.Ijtimoiy yondashuv - inson biologik mavjudot sifatida tugʼiladi, faqat hayotiy faoliyati davomida boshqalar bilan doimiy muloqot va ijtimoiy guruhlarning taʼsiri ostida ijtimoiylashadi.

1. Psixologik yondashuv - nsondagi psixik jarayonlar (sezgi, idrok, fikrlash kabilar) tabiiy tavsifga ega, insonning yoʼnalganligi - qiziqishlari, qobiliyatlari ijtimoiy hodisa sanaladi.

2. Yaxlit yondashuv - shaxs yaxlit tavsifga ega boʼlib, uning rivojiga nafaqat uning faoliyatidagi oʼziga xosliklar, balki turmush tarzi ham taʼsir koʼrsatadi. Shu bilan birga ijtimoiy hayot natijalari - motiv, maqsad, qiziqish kabilar ham uning rivojlanishida muhim rolь oʼynaydi.

Rivojlanishning yosh va o’ziga xos xususiyatlari.

Muayyan bir yosh davriga xos boʻlgan anatomik, fiziologik (jismoniy) va psixologik xususiyatlar yosh xususiyatlari deb ataladi. Ana shu yosh xususiyatlarni hisobga olgan holda taʼlim va tarbiya ishi tashkil etiladi. Shunda bola rivojlanishiga tarbiya taʼsiri kuchli boʻladi. Bolalarning tarbiyasiga toʻgʻri yondashish, uni muvaffaqiyatli oʻqitish uchun bola rivojlanishidagi turli yoshdagi davrlariga xos xususiyatlarni bilish va uni hisobga olish muhimdir. Chunki bola organizmining oʻsishi ham, rivojlanishi ham, psixik taraqqiy etishi ham turli yosh davrlarida xilmaxil boʻladi. Abu Ali ibn Sino, Yan Amos Komenskiy, K. D. Ushinskiy, Abdulla Avloniylar ham bolani tarbiyalash zarurligini uqtirib oʻtgan . Bolaning oʻziga xos xususiyatini hisobga olish juda murakkab. Chunki bir xil yoshdagi bolalar ham psixik jihatdan turlicha boʻlishi mumkin.

Bolaning individual, oʻziga xos xususiyatini bilish uchun temperamentning umumiy tiplari va bolaning oʻziga xos xususiyatini oʻrganish metodikasini bilish muhim. Temperament (lot. “temperamentum” - qismlarning bir-biriga munosabati) shaxsning individual psixologik xususiyatlari majmuidir.

Maktabgacha yoshdagi bolaning jismoniy va psixik kamoloti shartli ravishda quyidagi davrlarga boʻlinadi:

• goʻdaklik (1 yoshgacha);

• bolalik yoshi (1-2 yosh);

• ilk yosh guruhi (2-3 yosh);

• kichik yosh (3-4 yosh);

• oʻrta yosh (4-5 yosh) ;

• katta yosh (5-6 yosh);

• maktabga tayyorlov davri (6-7 yosh)

Bolaning individual, oʻziga xos xususiyatini bilish uchun temperamentning umumiy tiplari va bolaning oʻziga xos xususiyatini oʻrganish metodikasini bilish muhim. Temperament (lot. “temperamentum” - qismlarning bir-biriga munosabati) shaxsning individual psixologik xususiyatlari majmuidir.

Goʻdaklik davri bolalarning rivojlanishidagi oʻziga xosliklar. Insonning rivojlanish davri ona qornidan boshlanadi. Bola ona qornida toʻqqiz oy mobaynida juda tez rivojlanish jarayonini va murakkab taraqqiyot davrini oʻtaydi. Bu davrda ham bola maʼlum darajada tashqi muhit taʼsirida boʻladi. Shuning uchun ham bu taʼsirning ijobiy boʻlishini taʼminlash lozim. Bir yoshgacha boʻlgan davrda bolaning rivojlanishi asosan oila muhiti taʼsirida boʻlib, u ona suti bilan oziqlanishi lozim. Bola bu davrda nutqqa ega boʻlmasa ham nutqni tushunish, anglash, harakatlarni idrok etish, oila aʼzolarini tanish qobiliyatiga ega boʻladi. Shuning uchun ham goʻdaklik davridan boshlab uch yoshgacha boʻlgan davrda bolaning nutqi va tafakkuri jadal rivojlanadi. Bola bir yoshgacha boʻlgan davrda dastlabki soʻzlarni ayta boshlaydi. Bu davrda kattalar, asosan, oila aʼzolari goʻdakni toʻgʻri parvarish qilishni yoʻlga qoʻyishlari lozim. Oilada bolani tarbiyalashda ota-ona bilan bola oʻrtasida qalban yaqinlikka erishish lozim. Ota-onalar hech qachon tarbiyani oʻz holiga tashlab qoʻymasligi, yaʼni bolaning ilk yoshligidan bu jarayonga kirishish talab etiladi.

Chunki, bola oilada birinchi hayotiy tajribani oʻrganadi, kuzatadi va oʻzini turli xil vaziyatlarda qanday tutish kerakligini oʻrganadi. Bola nimaga oʻrgatilsa, uni aniq, hayotiy misollar bilan mustahkamlash zarur, yaʼni bola kattalar aytgan gaplariga amal qilishlari, shaxsan tarbiyaning samaradorligini taʼminlaydi.

Bolani rivojlanishida faoliyatlar (oʻyin, mashgʻulot, mehnat)ning ahamiyati

Ilk yosh guruh (2-3 yoshli (bolalar)ning rivojlanish xususiyatlari). Bu davr oʻziga xos xususiyatlarga ega. Bir yoshdan ikki yoshgacha boʻlgan davr mobaynida bolaning nutqi va oʻzgalar tomonidan aytilgan soʻzlarni tushunish qobiliyatlari jadal rivojlangan boʻlsa, 2-3 yoshga kelib, oʻzgalar nutqiga taqlid qilish jarayoni boshlanadi, bola musiqa, badiiy soʻz taʼsiriga tez beriladi. Shuning uchun ham unda xuddi shu davrdan boshlab sheʼrlar aytish hamda raqsga tushishni oʻrgatish lozim. Ularda kattalarga joʻr boʻlib qoʻshiq aytish, musiqaga muvofiq harakat qilish, ohangni his etish koʻnikmasi shakllanadi. Bu yoshdagi bolalarni bir joyga jamlaganda ular orasida oʻzaro muloqotga kirishish koʻnikmalari shakllana boshlaydi. Taʼlim- tarbiyaviy ishlar bolalarda shakllana boshlagan xuddi ana shu koʻnikmalarni rivojlantirishta va ularni malakalarga aylantirishga yoʻnaltirilmogʻi lozim. Kichik gurux; (3-4 yoshli bolalar)ning rivojlanish xususiyatlari. Bola 3 yoshga qadam qoʻyganda jismoniy oʻsishi bir qadar sekinlashadi. Ulardagi mustaqillik ortib boradi, xissiyot hamda sensor idroki rivojlanib boradi. Jamoa boʻlib oʻynash koʻnikmalari shakllanadi. Oʻyin asosida amalga oshiriladigan mehnat faoliyatini farqlash imkoniyati kengayadi. Tasviriy faoliyat hamda koʻrish-yasash faoliyatining dastlabki koʻrinishlari namoyon boʻladi. Uch yoshli bolalarning diqqati qisman markazlashadi, xotirasi mustahkamlanib boradi, moddiy borliqni idrok etish jarayoni boshlanadi, faraz qilish imkoniyatlari vujudga keladi. Bunda oʻyin faoliyati yetakchi rol oʻynaydi. Mazkur dastur xuddi mana shu faoliyatni kengaytirishga va rivojlantirishga keng yoʻl ochadigan taʼlimiy mashgʻulotlar tizimini belgilab berishga yunaltirilgan.

Oʻrta guruh (4-5 yosh bolalar)ning rivojlanish xususiyatlari. Bola toʻrt yoshga yettach, uning jismoniy oʻsishi bir muncha jadallashadi. Bu davrda bolaning miyasi tez rivojlanadi. Katta yarim sharlar poʻstlogʻining faoliyati takomillashib boradi.

Boladagi asosiy xarakatlarning rivojlanishida jiddiy-sifat oʻzgarishlar sodir boʻladi, ularni bajarishda tabiiylik ortib boradi, bolalarda qiyoslash koʻnikmasi shakllanadi. Bu yoshdagi bolalarning nutqi ravon, xotirasi ancha teran, mustaqil fikrlash darajasi bir qadar rivojlangan boʻladi. Barcha harakat va faoliyatlarni oʻzi mustaqil bajarishga intiladi. Bu yoshda bola nihoyatda serharakat, oʻyinqarok, oʻta qiziquvchan boʻladi. U har qanday tadbirga bajonidil qatnashadi. Shuning uchun ham ularni toʻgʻri ovqatlantirish, oʻz vaqtida uxlatish, salomatligini muhofaza qilish, ruhiy holatini nazorat qilib borish, quvnoq kayfiyatda boʻlishini taʼminlash muhim ahamiyatga ega. Ular bilan olib boriladigan mashgʻulotlarning mazmunini xuddi mana shunga yoʻnaltirish maqsadga muvofiqdir.

Katta guruh (5-6 yosh bolalar)ning rivojlanish xususiyatlari. Bolalarning umurtqa suyaklari qotmaganligi tufayli tez qiyshayib qolishi mumkin. Shuning uchun ham suyaklarning toʻgʻri oʻsishini taʼminlashga alohida eʼtibor berish kerak. Ularning yuragi chaqaloq yuragiga nisbatan 4-5 barobar kattalashgan, biroq muskullari hali yetarli darajada mustahkamlanmagan boʻladi. Olti yoshga yetganda miya poʻstlogʻining asab katakchalari rivojlanib, ogʻirligi va tashqi koʻrinishidan kattalarnikiga yaqinlashadi. Shuning uchun ham bolaning asablariga juda

ehtiyotkorlik bilan munosabatda boʻlish talab etiladi. Uning talaffuzi aniq nutqi ravon boʻlishini taʼminlash kerak. Bolaning bu faoliyatida nuqson boʻlgan taqdirda uning oldini olish choralarini koʻrish lozim. Bu yoshdagi bolalarning soʻz boyligining rivojlanishiga alohida eʼtibor berish lozim. Ularning nutqidagi soʻzlar bolaning fikr ifodalash ehtiyojlarini toʻla qondirishi kerak. Bu davrda bolalarning matematik tafakkuri, hisoblash koʻnikmalarini rivojlanishi lozim. Dastlabki iqtisodiy tushunchalarga ehtiyoj seziladi. Bolaning faraz qilish qobiliyatini jadal rivojlantirishga alohida eʼtibor qaratish maqsadga muvofiqdir.

Maktabga tayyorlov guruhi (6-7 yosh bolalar)ning rivojlanish xususiyatlari.

Bola hayotining yettinchi yilida undagi xarakatlar koʻlami kengayadi va aniqlashadi, uning jismida xarakatlarning oʻzaro moslashuvi boshlanadi. 6-7 yoshli bolalar oʻzini idora qilish va oʻz xarakatlarini nazorat qilish imkoniyatiga ega boʻla boshlaydi . Bu yoshdagi oʻgʻil bolalarda mustaqil faoliyat koʻrsatish, tashabbuskorlik rivojlanadi hamda kattalar fikrini tinglash ishtiyoqi shakllanadi. Bu yoshda bola chiniqadi. qiziquvchan boʻladi, oʻz salomatligini nazorat qila oladi, Uning idrok kuchi va tafakkuri jadal rivojlanadi, moddiy borliqni bilishga intila boshlaydi. Bolalarda gigiyenik malakalar shakllana boradi. Bolani maktabga tayyorlash jarayonida ularda faoliyatning yangi turi boʻlgan taʼlim olishga oʻqishga ishtiyoq uygʻotish lozim. Bu oʻrinda bolalarni ruhan taʼlim jarayoniga kirishishga tayyorlash maqsadida dastlabki oʻquv elementlarini oʻrgatish lozim. Har qanday olti yoshli bola maktabga qabul qilinishi mumkin. Buning uchun u jismonan, ruhan hamda aqliy jihatdan taʼlim olishga tayyor boʻlishi kerak. Bolalarning maktabga tayyorgarlik darajasini aniqlashda tashxis markazlarining xulosalariga tayanish lozim. Shu bilan bir qatorda maktabning moddiy-texnik bazasi olti yoshli bolalarga taʼlim berish imkoniyatiga ega boʻlishi shart. Tarbiyachining pedagogik-psixologik bilim darajasi, axloq-odobi va shaxsiy sifatlari olti yoshli bolalarga taʼlim va tarbiya berish uchun loyiq boʻlganda, u olti yoshli bolalarni oʻqitish huquqiga ega boʻladi. Shuning uchun ham 6-7 yoshli bolalar, ularni qabul qiladigan maktablar hamda bu bolalarni oʻqitadigan tarbiyachilar pedagogik-psixologik nuqtai nazardan alohida-alohida diagnostika qilinishi va shundan keyingina taʼlim jarayoniga kiritilishi kerak. Demak, maktabgacha yoshdagi bola shaxsining rivojlanishi oʻziga xos, murakkab jarayon sanaladi. Maktabgacha taʼlim yoshi bolalarining rivojlanishi inson ijtimoiy mavjudotdir, degan falsafiy taʼlimotga asoslanadi.

Bu yoshdagi bolalarning toʻlaqonli rivojlanishida biologik (irsiyat), ijtimoiy (ijtimoiy muhit) va tarbiya kabi omillar muhim ahamiyat kasb etadi. Qolaversa, maktabgacha taʼlim yoshining oʻzi ham yettita oʻziga xos, alohida davrlarga ajratiladi. Shu sababli maktabgacha taʼlim yoshidagi bolalarning oʻqitish va tarbiyalash ishiga masʼul boʻlgan shaxslar - tarbiyachi va ota-onalar, vasiylar bolalarning yosh davri xususiyatlaridan toʻla xabardor boʻlishlari zarur. Nazorat savollari:

1. Bola shaxsning rivojlanishi haqida tushuncha.

2. Bolani rivojlanishiga taʼsir etuvchi omillar.

3. Bolani rivojlanishida faoliyatlar (oʻyin, mashgʻulot, mehnat)ning ahamiyati.

4. Shaxsga yoʻnaltirilgan taʼlim yondashuvini bosqichma-bosqich rejalashtirish haqida gapirib bering

Маvzu: Маktabgacha ta’lim tashkilotlarida pedagogik jarayonni tashkil etish Reja:

1. Pedagogik jarayonni tashkil etish tamoyillari

2. Pedagogik jarayonning tashkil etishda psixologning oʻrni Pedagogik jarayonni tashkil etish tamoyillari

Bolalarning har xil faoliyatlarini ilmiy asoslangan tamoyillar asosida almashtirib borish MTTning har xil yosh guruhlarida bolalar hayotini toʻgʻri tashkil etishni taʼminlaydi. Bolalarning har tomonlama rivojlanishini taʼminlashga qaratilgan pedagogik jarayon murakkab va rang-barangdir. Tarbiya masalalari taʼlim-tarbiya ishining tashkiliy shakllari, bolalar faoliyatining har xil turlari: mashgʻulotlarda taʼlim berish orqali, ijodiy va qoidali oʻyinlar, bolalarning mustaqil faoliyati, ularning oʻz mehnati va kattalar mehnati bilan tanishtirish, oʻz-oʻziga xizmat qilish, sayrlar, gigiyenik tadbirlar orqali amalga oshiriladi. Taʼlim-tarbiya ishlarini muvaffaqiyatli amalga oshirish bolalar MTTda pedagogik jarayonning har bir faoliyat turini toʻgʻri tashkil etishga bogʻliqsir . MTTning pedagogik jarayonida taʼlim muhim ahamiyat kasb etadi va kundalik hayot, oʻyin, mehnat, mashgʻulotlar orqali amalga oshiriladi. Mashgʻulotda taʼlim va tarbiya vazifalari hal etiladi. Bolalar tevarak-atrofdagi hayot va tabiat bilan tanishish, nutq oʻstirish, savod oʻrgatish, matematika, jismoniy madaniyat, tasviriy faoliyat, musiqa boʻyicha eng oddiy tasavvur va bilimlarni, malaka hamda koʻnikma sistemasini egallab oladilar . Fiziologiya, gigiyena, psixologiya, pedagogika sohasida olib borilgan ilmiy tadqiqotlar natijasida maktabgacha taʼlim tashkilotlarida kichkintoylar hayotini tashkil etishning quyidagi tamoyillari ishlab chiqildi:

1. Har bir yosh guruhida bolalarni jamoatchilik ruhida tarbiyalash va ularning har tomonlama rivojlanishini taʼminlaydigan bir xil shart-sharoitlar yaratish.

2. Bolalarni yosh guruhlariga taqsimlashda har bir guruhga faqat bir xil yoshdagi bolalarni tanlash va shunga qarab taʼlim-tarbiya jarayonini tashkil etish.

3. Bolalarning har xil faoliyat bilan shugʻullanishlari va bir-birlari bilan muloqotga kirisha olishlari uchun zarur boʻlgan moddiy muhitni yaratish. Buning uchun guruh xonasi va maydonchani gigiyenik, pedagogik, estetik talablar darajasida kerakli asbob- anjomlar bilan taʼminlash.

4. Bolalarning yoshiga mos kun tartibiga rioya qilish va uning barqarorligini taʼminlash.

5. Bolalar shaxsini shakllantiradigan faoliyat turlarini tashkil etish va bu faoliyatlar uchun kun tartibidan maʼlum vaqt ajratish.

Bolalar egallab olishlari kerak boʻlgan bilim, malaka va koʻnikmalar bolalar MTTning dasturida belgilab berilgan boʻlib, u bolalarning umumiy rivojlanishi va ularni maktab taʼlimiga tayyorlashda muhim ahamiyatga ega. Mashgʻulotlarda taʼlim berish didaktika tamoyillari asosida bolalarning yosh va oʻziga xos xususiyatlarini eʼtiborga olib, maʼlum izchillikda olib boriladi, mazmuni sekin-asta murakkablashtirib boriladi. Natijada, u rivojlantiruvchi va tarbiyalovchi xususiyatga ega boʻladi . Dasturda har bir yosh guruhida hafta davomida oʻtkaziladigan mashgʻulotlar soni va har bir mashgʻulot qancha davom etishi belgilab qoʻyilgan. Tarbiyachi mana shunga asoslanib, oʻzining haftalik mashgʻulotlar jadvalini tuzadi, bu taʼlimning hamma boʻlimlari boʻyicha belgilangan taʼlim-tarbiya ishlarini toʻgʻri taqsimlash va bir xilda amalga oshirishga imkon yaratadi. Mashgʻulotlar jadvalini tuzishda quyidagi talablarga rioya qilish kerak: Dasturning hamma boʻlimlari boʻyicha mashgʻulotlarni haftaga teng taqsimlash³.

Har bir yosh guruhida bolalarni jamoatchilik ruhida tarbiyalash va ularning har tomonlama rivojlanishini taʼminlaydigan bir xil shart-sharoitlar yaratish.

1. Bolalarni yosh guruhlariga taqsimlashda har bir guruhga faqat bir xil yoshdagi bolalarni tanlash va shunga qarab taʼlim-tarbiya jarayonini tashkil etish.

2. Bolalarning har xil faoliyat bilan shugʻullanishlari va bir-birlari bilan muloqotga kirisha olishlari uchun zarur boʻlgan moddiy muhitni yaratish. Buning uchun guruh xonasi va maydonchani gigiyenik, pedagogik, estetik talablar darajasida kerakli asbob- anjomlar bilan taʼminlash.

3. Bolalarning yoshiga mos kun tartibiga rioya qilish va uning barqarorligini taʼminlash.

4. Bolalar shaxsini shakllantiradigan faoliyat turlarini tashkil etish va bu faoliyatlar uchun kun tartibidan maʼlum vaqt ajratish.

Bolalar egallab olishlari kerak boʻlgan bilim, malaka va koʻnikmalar bolalar

MTTning dasturida belgilab berilgan boʻlib, u bolalarning umumiy rivojlanishi va ularni maktab taʼlimiga tayyorlashda muhim ahamiyatga ega. Mashgʻulotlarda taʼlim berish didaktika tamoyillari asosida bolalarning yosh va oʻziga xos xususiyatlarini eʼtiborga olib, maʼlum izchillikda olib boriladi, mazmuni sekin-asta

murakkablashtirib boriladi. Natijada, u rivojlantiruvchi va tarbiyalovchi xususiyatga ega boʻladi . Dasturda har bir yosh guruhida hafta davomida oʻtkaziladigan mashgʻulotlar soni va har bir mashgʻulot qancha davom etishi belgilab qoʻyilgan. Tarbiyachi mana shunga asoslanib, oʻzining haftalik mashgʻulotlar jadvalini tuzadi, bu taʼlimning hamma boʻlimlari boʻyicha belgilangan taʼlim-tarbiya ishlarini toʻgʻri taqsimlash va bir xilda amalga oshirishga imkon yaratadi. Mashgʻulotlar jadvalini tuzishda quyidagi talablarga rioya qilish kerak: Dasturning hamma boʻlimlari boʻyicha mashgʻulotlarni haftaga teng taqsimlash

1.Haftaning birinchi va oxirgi kuniga osonroq mashgʻulotlar qoʻyiladi.

1. Haftaning seshanba, chorshanba va payshanba kunlarida bolalardagi aqliy faoliyat tezlashadi, shuning uchun bu kunlarga murakkabroq ishlar rejalashtiriladi.

2. Kun davomida birinchi boʻlib bolalardan aqliy zoʻr berishni koʻproq talab etadigan, kam harakatli mashgʻulotlar rejalashtiriladi (tevarak-atrofdagi hayot va tabiat bilan tanishtirish, ona tili, matematika). Tasviriy faoliyat, jismoniy tarbiya, musiqa va shunga oʻxshash mashgʻulotlar keyinroqqa rejalashtiriladi.

3. Kun davomida mashgʻulotlar quyidagicha tartibda almashtirib boriladi:

matematika va jismoniy tarbiya, ona tili va tasviriy faoliyat

1. Mashgʻulotlarni bunday taqsimlash bolalarning dastur materialini yengilroq oʻzlashtirib olishiga imkon yaratadi. Kun davomida bir necha marta: ertalabki qabul vaqtida, ertalabki va kechki sayrda bolalarning mustaqil faoliyatlari tashkil etiladi.

Har bir yosh guruhida bolalarni jamoatchilik ruhida tarbiyalash va ularning har tomonlama rivojlanishini taʼminlaydigan bir xil shart-sharoitlar yaratish.

1. Bolalarni yosh guruhlariga taqsimlashda har bir guruhga faqat bir xil yoshdagi bolalarni tanlash va shunga qarab taʼlim-tarbiya jarayonini tashkil etish.

2. Bolalarning har xil faoliyat bilan shugʻullanishlari va bir-birlari bilan muloqotga kirisha olishlari uchun zarur boʻlgan moddiy muhitni yaratish. Buning uchun guruh xonasi va maydonchani gigiyenik, pedagogik, estetik talablar darajasida kerakli asbob- anjomlar bilan taʼminlash.

3. Bolalarning yoshiga mos kun tartibiga rioya qilish va uning barqarorligini taʼminlash.

4. Bolalar shaxsini shakllantiradigan faoliyat turlarini tashkil etish va bu faoliyatlar uchun kun tartibidan maʼlum vaqt ajratish.

Bolalar egallab olishlari kerak boʻlgan bilim, malaka va koʻnikmalar bolalar MTTning dasturida belgilab berilgan boʻlib, u bolalarning umumiy rivojlanishi va ularni maktab taʼlimiga tayyorlashda muhim ahamiyatga ega. Mashgʻulotlarda taʼlim berish didaktika tamoyillari asosida bolalarning yosh va oʻziga xos xususiyatlarini eʼtiborga olib, maʼlum izchillikda olib boriladi, mazmuni sekin-asta

murakkablashtirib boriladi. Natijada, u rivojlantiruvchi va tarbiyalovchi xususiyatga ega boʻladi . Dasturda har bir yosh guruhida hafta davomida oʻtkaziladigan mashgʻulotlar soni va har bir mashgʻulot qancha davom etishi belgilab qoʻyilgan. Tarbiyachi mana shunga asoslanib, oʻzining haftalik mashgʻulotlar jadvalini tuzadi, bu taʼlimning hamma boʻlimlari boʻyicha belgilangan taʼlim-tarbiya ishlarini toʻgʻri taqsimlash va bir xilda amalga oshirishga imkon yaratadi. Mashgʻulotlar jadvalini tuzishda quyidagi talablarga rioya qilish kerak: Dasturning hamma boʻlimlari boʻyicha mashgʻulotlarni haftaga teng taqsimlash

1.Haftaning birinchi va oxirgi kuniga osonroq mashgʻulotlar qoʻyiladi.

1. Haftaning seshanba, chorshanba va payshanba kunlarida bolalardagi aqliy faoliyat tezlashadi, shuning uchun bu kunlarga murakkabroq ishlar rejalashtiriladi.

2. Kun davomida birinchi boʻlib bolalardan aqliy zoʻr berishni koʻproq talab etadigan, kam harakatli mashgʻulotlar rejalashtiriladi (tevarak-atrofdagi hayot va tabiat bilan tanishtirish, ona tili, matematika). Tasviriy faoliyat, jismoniy tarbiya, musiqa va shunga oʻxshash mashgʻulotlar keyinroqqa rejalashtiriladi.

3. Kun davomida mashgʻulotlar quyidagicha tartibda almashtirib boriladi:

matematika va jismoniy tarbiya, ona tili va tasviriy faoliyat

1. Mashgʻulotlarni bunday taqsimlash bolalarning dastur materialini yengilroq oʻzlashtirib olishiga imkon yaratadi. Kun davomida bir necha marta: ertalabki qabul vaqtida, ertalabki va kechki sayrda bolalarning mustaqil faoliyatlari tashkil etiladi.

Bolalar oʻzlariga tanish boʻlgan didaktik va harakatli oʻyinlarni oʻynaydilar, hohlagan rasmlarini chizadilar, hohlagan narsalarini yasaydilar, kitoblar, rasmlarni tomosha qiladilar, hohlagan badiiy asarlarini tinglaydilar. Bolalarning mustaqil faoliyati ular uchun dam olish soati hisoblanadi, ammo ish bilan bir vaqtda bolalarning oʻz-oʻzini tashkil eta bilish qobiliyati oʻsishiga, xulq madaniyati irodaviy sifatlarning tarbiyalanishiga, jamoa munosabatlarining shakllanishiga yordam beradi.

U har xil faoliyatlarda bolalardagi oʻziga xos ijodkorlikning rivojlanishiga keng imkoniyat yaratadi. Shuning uchun bolalarning mustaqil faoliyatiga ham tarbiyachining rahbarlik qilishi talab etiladi: chunki hohlagan ishi bilan shugʻullanishiga imkon yaratish, kerakli material va asbob-uskunalar bilan taʼminlashda, tarbiyachining maslahati lozim boʻladi. Kun davomida sistemali ravishda mehnat faoliyati tashkil etilib, bolalar kattalarning mehnati bilan tanishtirib boriladi. Bu ish mashgʻulotlarda, ekskursiyalarda, maqsadli sayrlarda, bolalarning kattalar bilan birgalikdagi mehnati davomida amalga oshiriladi. Bunda bolalarning asosiy eʼtibori mehnatning insonlar uchun foydasiga, uning xilma-xilligiga, ishlayotganlarning axloqiy munosabatlariga qaratiladi. Bolalarning ovqatlanishi, mashgʻulotga tayyorlanishi, tabiat burchagida navbatchi vazifasini bajarish ularda topshiriqqa nisbatan javobgarlik hissini rivojlantiradi, shu bilan birga ijtimoiy his va munosabatlarni shakllantiradi. Bolalar hayoti kunning birinchi va ikkinchi yarmidagi kun tartibiga binoan tashkil etiladi. Moddiy muhit ikkinchi guruh bolalari uchun ham xuddi birinchi kichik guruhnikidek tashkil etiladi. Bundan tashqari, kuzatish va mehnat uchun tabiat burchagiga akvariumda baliq, toʻrlarda qushlar va mayda hayvonlar joylashtiriladi. Guruh xonasidan kitob javoni uchun joy ajratiladi.

1.Har bir yosh guruhida bolalarni jamoatchilik ruhida tarbiyalash va ularning har tomonlama rivojlanishini taʼminlaydigan bir xil shart-sharoitlar yaratish.

1. Bolalarni yosh guruhlariga taqsimlashda har bir guruhga faqat bir xil yoshdagi bolalarni tanlash va shunga qarab taʼlim-tarbiya jarayonini tashkil etish.

2. Bolalarning har xil faoliyat bilan shugʻullanishlari va bir-birlari bilan muloqotga kirisha olishlari uchun zarur boʻlgan moddiy muhitni yaratish. Buning uchun guruh xonasi va maydonchani gigiyenik, pedagogik, estetik talablar darajasida kerakli asbob- anjomlar bilan taʼminlash.

3. Bolalarning yoshiga mos kun tartibiga rioya qilish va uning barqarorligini taʼminlash.

4. Bolalar shaxsini shakllantiradigan faoliyat turlarini tashkil etish va bu faoliyatlar uchun kun tartibidan maʼlum vaqt ajratish.

Bolalar egallab olishlari kerak boʻlgan bilim, malaka va koʻnikmalar bolalar MTTning dasturida belgilab berilgan boʻlib, u bolalarning umumiy rivojlanishi va ularni maktab taʼlimiga tayyorlashda muhim ahamiyatga ega. Mashgʻulotlarda taʼlim berish didaktika tamoyillari asosida bolalarning yosh va oʻziga xos xususiyatlarini eʼtiborga olib, maʼlum izchillikda olib boriladi, mazmuni sekin-asta

murakkablashtirib boriladi. Natijada, u rivojlantiruvchi va tarbiyalovchi xususiyatga ega boʻladi . Dasturda har bir yosh guruhida hafta davomida oʻtkaziladigan mashgʻulotlar soni va har bir mashgʻulot qancha davom etishi belgilab qoʻyilgan. Tarbiyachi mana shunga asoslanib, oʻzining haftalik mashgʻulotlar jadvalini tuzadi, bu taʼlimning hamma boʻlimlari boʻyicha belgilangan taʼlim-tarbiya ishlarini toʻgʻri taqsimlash va bir xilda amalga oshirishga imkon yaratadi. Mashgʻulotlar jadvalini tuzishda quyidagi talablarga rioya qilish kerak: Dasturning hamma boʻlimlari boʻyicha mashgʻulotlarni haftaga teng taqsimlash

1. Haftaning birinchi va oxirgi kuniga osonroq mashgʻulotlar qoʻyiladi.

2. Haftaning seshanba, chorshanba va payshanba kunlarida bolalardagi aqliy faoliyat tezlashadi, shuning uchun bu kunlarga murakkabroq ishlar rejalashtiriladi.

3. Kun davomida birinchi boʻlib bolalardan aqliy zoʻr berishni koʻproq talab etadigan, kam harakatli mashgʻulotlar rejalashtiriladi (tevarak-atrofdagi hayot va tabiat bilan tanishtirish, ona tili, matematika). Tasviriy faoliyat, jismoniy tarbiya, musiqa va shunga oʻxshash mashgʻulotlar keyinroqqa rejalashtiriladi.

4. Kun davomida mashgʻulotlar quyidagicha tartibda almashtirib boriladi:

matematika va jismoniy tarbiya, ona tili va tasviriy faoliyat

1. Mashgʻulotlarni bunday taqsimlash bolalarning dastur materialini yengilroq oʻzlashtirib olishiga imkon yaratadi. Kun davomida bir necha marta: ertalabki qabul vaqtida, ertalabki va kechki sayrda bolalarning mustaqil faoliyatlari tashkil etiladi.

Bolalar oʻzlariga tanish boʻlgan didaktik va harakatli oʻyinlarni oʻynaydilar, hohlagan rasmlarini chizadilar, hohlagan narsalarini yasaydilar, kitoblar, rasmlarni tomosha qiladilar, hohlagan badiiy asarlarini tinglaydilar. Bolalarning mustaqil faoliyati ular uchun dam olish soati hisoblanadi, ammo ish bilan bir vaqtda bolalarning oʻz-oʻzini tashkil eta bilish qobiliyati oʻsishiga, xulq madaniyati irodaviy sifatlarning tarbiyalanishiga, jamoa munosabatlarining shakllanishiga yordam beradi.

U har xil faoliyatlarda bolalardagi oʻziga xos ijodkorlikning rivojlanishiga keng imkoniyat yaratadi. Shuning uchun bolalarning mustaqil faoliyatiga ham tarbiyachining rahbarlik qilishi talab etiladi: chunki hohlagan ishi bilan shugʻullanishiga imkon yaratish, kerakli material va asbob-uskunalar bilan taʼminlashda, tarbiyachining maslahati lozim boʻladi. Kun davomida sistemali ravishda mehnat faoliyati tashkil etilib, bolalar kattalarning mehnati bilan tanishtirib boriladi. Bu ish mashgʻulotlarda, ekskursiyalarda, maqsadli sayrlarda, bolalarning kattalar bilan birgalikdagi mehnati davomida amalga oshiriladi. Bunda bolalarning asosiy eʼtibori mehnatning insonlar uchun foydasiga, uning xilma-xilligiga, ishlayotganlarning axloqiy munosabatlariga qaratiladi. Bolalarning ovqatlanishi, mashgʻulotga tayyorlanishi, tabiat burchagida navbatchi vazifasini bajarish ularda topshiriqqa nisbatan javobgarlik hissini rivojlantiradi, shu bilan birga ijtimoiy his va munosabatlarni shakllantiradi. Bolalar hayoti kunning birinchi va ikkinchi yarmidagi kun tartibiga binoan tashkil etiladi. Moddiy muhit ikkinchi guruh bolalari uchun ham xuddi birinchi kichik guruhnikidek tashkil etiladi. Bundan tashqari, kuzatish va mehnat uchun tabiat burchagiga akvariumda baliq, toʻrlarda qushlar va mayda hayvonlar joylashtiriladi. Guruh xonasidan kitob javoni uchun joy ajratiladi.MTT maydonchasida sport oʻyinlari bilan shugʻullanish uchun maxsus joy buladi, u kerakli anjomlar bilan jihozlab qoʻyiladi. Oʻrta guruh. Guruhda uxlash xonasi, hojatxona va yechinish xonasi boʻlishi kerak. Guruh xonasi bir necha boʻlimdan iborat boʻlishi kerak. Birinchi oʻyin boʻlimida qoʻgʻirchoqpar hamda kerakli narsalar joylashtirilgan shkaf boʻladi. Ikkinchi oʻyin boʻlimida qurilish materiallari qoʻyiladigan shkaf va ular bilan oʻynash uchun joy ajratiladi. Shu xonaning yana bir qismida bolalarning badiiy faoliyat bilan mustaqil shugʻullanishlari uchun kerakli materiallar qoʻyiladi.

Kitob burchagi va stol usti bosma oʻyini bilan shugʻullanishlari uchun oʻyin burchagida tinchroq joyni ajratish kerak. Tabiat burchagini dera- zalarga yaqinroqqa joylashtirgan maʼqul. Xona amaliy sanʼat asarlari va koʻkalamzorlashtiruvchi oʻsimliklar bilan bezatiladi. Maydoncha boshqa maydonchalardan yashil, manzarali oʻsimliklar bilan toʻsilib, jismoniy mashqlar va sport oʻyinlar uchun kerakli asboblar bilan jihozlanadi. Katta guruh. Oʻyin boʻlimlari bolalarning yoshiga mos holda oʻrta guruh xonasi kabi jihozlanadi. Guruh xonasida yana mashgʻulot oʻtkaziladigan boʻlim ajratiladi va u yerga tarbiyachining stoli, ekran, shkaf, taxta joylashtiriladi.

Bolalarning mustaqil oʻynashlari uchun hamma kerakli materiallar (stollar, oʻyinchoqlar solingan qutichalar, vitrina shkafi, tokchalar va boshqalar) boʻlishi lozim.Шундай қилиб, кун давомида болалар ҳаётини ташкил этишдаги талаблар қуйидагича:

1. Bolalarning hamma faoliyat turlari bilan shugʻullanishlari uchun shartsharoitlar yaratish.

2. Har bir yosh guruhida faoliyat turlarini almashtirib borish.

3. Bolalarning harakat faolligini yetarlicha taʼminlash.

4. Mashgʻulot, oʻyin, mehnat, maishiy faoliyat oʻrtasida bogʻliqlik oʻrnatish.

5. Bolalarning olgan bilim, malaka, koʻnikmalarini mustaqil faoliyatlarida qoʻllay olishga oʻrgatish.

6. Bolani faol boʻlishga, har doim biron narsa bilan mashgʻul boʻlishga oʻrgatish.

7. Har bir bolani ijodiy qobiliyatlari, xohish va qiziqishlarini diqqat bilan kuzatib borish va uning yanada rivojlanishi uchun shart-sharoit yaratish.

8. Bolalarning butun faoliyatiga tarbiyachining rahbarligi.

9. Kun tartibiga qatiy rioya qilish.

1. Bolalarning hamma faoliyat turlari bilan shugʻullanishlari uchun shartsharoitlar yaratish.

2. Har bir yosh guruhida faoliyat turlarini almashtirib borish.

3. Bolalarning harakat faolligini yetarlicha taʼminlash.

4. Mashgʻulot, oʻyin, mehnat, maishiy faoliyat oʻrtasida bogʻliqlik oʻrnatish.

5. Bolalarning olgan bilim, malaka, koʻnikmalarini mustaqil faoliyatlarida qoʻllay olishga oʻrgatish.

6. Bolani faol boʻlishga, har doim biron narsa bilan mashgʻul boʻlishga oʻrgatish.

7. Har bir bolani ijodiy qobiliyatlari, xohish va qiziqishlarini diqqat bilan kuzatib borish va uning yanada rivojlanishi uchun shart-sharoit yaratish.

8. Bolalarning butun faoliyatiga tarbiyachining rahbarligi.

9. Kun tartibiga qatiy rioya qilish.

Psixologik xizmatning asosiy vazifasi-tadqiqot ishlari, amaliy ishlar va tashviqot ishlridan iborat 3 ta vazifadan tashkil topadi.

Ilmiy tadqiqot vazifalari - bola shaxsning shakllantirishning muhim muammolarini, taʼlim va tarbiyaning psixologik asoslarini bolalar bilan tarbiyachilar, MTT psixologlari, MTT psixologlar bilan tarbiyachilar oʻrtasidagi oʻzaro taʼsirni hamda maktabgacha taʼlim tashkiloti psixologning etikasini oʻz ichiga oladi . Amaliy vazifalar - psixologik tadqiqotni natijalarini amalda psixologik xizmat ishida qoʻllab, bolalarning maktab taʼlimiga tayyorligini aniqlash, bolalarning oʻqish faoliyatini osonlashtirish, bola shaxsini har tomonlama kamon toptirish, bolalarnig qobiliyat va moyilliklarini aniqlash va rivojlantirish, kasbga oid suhbat, maslahat ishlarini olib borish, turli xildagi “tarbiyasi ogʻir” bolalar bilan ish olib borish kabi asosiy vazifani hal qilishdan iboratdir⁴.

Pedagogik jarayonni tashkil etishda psixologning o’rni

Bolaning rivojlanishi uchun qulay psixologik iqlim yaratish ham psixologik xizmat mahsuldorligining omillaridan biridir. Bunday yaratishda bolalarning kattalar va tengdoshlari bilan muloqati muhim hisoblanadi. Bolalarning tengdoshlari va kattalar bilan muloqoti ular shaxsining shakllanishida muxim omil hisoblanadi. Muloqotdagi muvaffaqiyatsizlik, shundaay ichki noqulaylikka, oʼzini yomon his qilishga olib keladi-ki, uning oʼrnini hayotning boshqa sohalaridagi hech qanday koʼrsatkichlar bosa olmaydi. Muloqot bolalar tomonidan muhim jarayon sifatida qabul qilinadi; bu haqida ular muloqot shakllariga eʼtibor berishni, kattalar va tengdoshlari bilan oʼzaro munosabatlarini tahlil qilishlarini, ularni tushunishga urinishlarini misol qilib keltirish mumkin.

Psixologning vazifalari:

• har bir bolaning toʼlaqonli aqliy va shaxsiy rivojlanishiga yordam berish;

• MTTda psixologik muhitni yaratish;

-bolalarning hissiy, irodaviy va intelektual rivojlanish xususiyatlarini oʼrganish;

• bolalar taʼlim-tarbiyasi boʼyicha xulosa va tavsiyalar ishlab chiqish;

• bolalarga taʼlim-tarbiya berishda MTT pedagoglar va ota-onalarning psixologik kompetentligini oshirishga koʼmaklashish;

• bolalarning shaxsiy, aqliy va ijtimoiy rivojlanishini psixologik jihatdan kuzatib borish, taʼlim-tarbiyadagi psixologik nuqsonlarni аниқлаш, уларнинг ақлий ривожланишида содир бўлиши мумкин бўлган ҳар қандай салбий оғишларнинг олдини олиш;

• bolalarni МТТning ijtimoiy muhitiga moslasha olmasligi holatlarini korreksiyalash, ularni ijtimoiy reabilitatsiya qilish bo’yicha tadbirlarni tashkil etish va amalga oshirish;

• psixologik, pedagogik, nibbity va ijtimoiy qo’llab-quvvatlash uchun zarur bo’lgan boshqa chora-tadbirlarni ko’rish hamda psixologik madaniyatni yuksaltirish

Bolada xuddi shu tengdoshlari bilan muloqotda bola ijtimoiy yetukligining muhim koʼrsatkichi boʼlmish qadriyatlar shakllana boshlaydi. Bolalar, tarbiyachilar va ota-onalarga psixologik maslahat berish, psixologik tashxis, psixologik korreksiyaga oid tadbirlarni oʼtkazish, tarbiya va axloq masalalarida tarbiyachilar va murabbiylar bilan hamkorlikda kechalar, davra suhbatlari, koʼrik-tanlovlar, korreksion-rivojlantiruvchi mashgʼulotlar, psixologik treninglar va bolalar orasida tushuntirish ishlarini tashkil etish, bola va jamoaga faol ruhiy taʼsir oʼtkazishga oid ruhiy muvozanatlashtirish treninglarini olib borish, bolalarning layoqati, qiziqishi va qobiliyatlarini tashxis qilish uchun qulay sharoit yaratish⁵.

Nazorat savollari:

1. Bolaning rivojlanishi va uning maktabga tayyorgarlik ko’rsatkichlari haqida ma’lumot bering

1. Bolalikning rivojlantiruvchi predmetli muhiti haqida ma’lumot bering

2. Маktabgacha ta’limning uslubiy ta’minoti haqida so’zlab bering

3. Rivojlanish markazlarining maqsadi haqida so’zlab bering

4. МТТlari guruhlarida tashkil etiladigan rivojlanish markazlarini sanab o’ting 6 Таrbiyachining rivojlanish markazlardagi roli

1. OʻZ-OʻZINI TEKSHIRISH UCHUN TEST SAVOLLAR

1. ADABIYOT VA MANBALAR ROʻYXATI

1. Oʻzbekiston Respublikasining “Maktabgacha taʼlim va tarbiya” toʻgʻrisidagi Qonuni. 2019-yil 16-dekabr.

2. Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 2017-yil 30-sentyabrdagi “Maktabgacha taʼlim tizimi boshqaruvini tubdan takomillashtirish chora-tadbirlari toʻgʻrisida”gi PF5198-son Farmoni.

3. Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 2017-yil 28-iyuldagi “Maʼnaviy-maʼrifiy ishlar samaradorligini oshirish va sohani rivojlantirishni yangi bosqichga koʻtarish toʻgʻrisida”gi PQ-3160 sonli qarori.

4. Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 2019-yil 3-maydagi “Maʼnaviy-maʼrifiy ishlar samaradorligini oshirish boʻyicha qoʻshimcha chora-tadbirlar toʻgʻrisida”gi PQ-4307-son qarori

5. Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 2019-yil 8-maydagi “Oʻzbekiston Respublikasi maktabgacha taʼlim tizimini 2030-yilgacha rivojlantirish konsepsiyasini tasdiqlash toʻgʻrisida”gi PQ4312-son qarori.

6. Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2019-yil 31-dekabrdagi

“Uzluksiz maʼnaviy tarbiya konsepsiyasini tasdiqlash va uni amalga oshirish choratadbirlari toʻgʻrisida”gi 1059-son qarori

1. Mirziyoyev Sh.M. “Milliy taraqqiyot yoʻlimizni qatʼiyat bilan davom ettirib, yangi bosqichga koʻtaramiz”.— T.: “Oʻzbekiston”. 2019.

2. Mirziyoyev Sh.M. “Xalqimizning roziligi bizning faoliyatimizga berilgan eng oliy bahodir”. –T.: “Oʻzbekiston” 2018-y.

3. R.A.Mavlonova, O.T.Toʻrayeva, U.M.Xoliqberdiyev Pedagogika. — T., “Oʻqituvchi”. 2001.

4. R.A.Mavlonova, O.T.Toʻrayeva, U.M.Xoliqberdiyev Pedagogika. — T., “Oʻqituvchi”. 2001.

5. Sh. Shodmonova. Maktabgacha taʼlim pedagogikasi.— T., “Fan va texnologiya” 2008.

6. Sh. Sodiqova. Maktabgacha pedagogika (Darslik)(Toʻldirilgan qayta nashr) . — T., 2017.

7. Muslimov N.A. Boʻlajak kasb taʼlimi oʻqituvchilarini kasbiy shakllantirish / Monografiya. – T.: Fan, 2004.

8. Muslimov N.A., va boshqalar. Kasb taʼlimi oʻqituvchi-larining kasbiy kompetentligini shakllantirish texnologiyasi/ Monografiya. – T.: “Fan va texnologiya” nashriyoti, 2013.

9. Muslimov N.A., Usmonboyeva M.H., Sayfurov D.M., Toʻrayev A.B. Pedagogik kompetentlik va kreativlik asoslari – Toshkent, 2015.

10. Pedagogika nazariyasi va tarixi // M.X. Toʻxtaxoʻjayeva tahriri ostida. – T.: “Moliya-iqtisod”, 2008.

11. Inoyatov U.I., Muslimov N.A., va boshq. Pedagogika: 1000 ta savolga 1000 ta javob. 2012-y. Toshkent, “Ilm-Ziyo” nashriyoti.

12. Inoyatov U.I., Muslimov N.A., va boshq. Pedagogika (nopedgogik oliy taʼlim muassasalari uchun). 2013-y.

13. Roʻziyeva D., Usmonboyeva M., Holiqova Z. Interfaol metodlar: mohiyati va qoʻllanilishi / Met.qoʻll. – T.: Nizomiy nomli DTPU, 2013

VI.ТАRQATMA МАТЕRIALLAR

Ilg’or pedagogik texnologiyalarni qo’llagan holda o’yin metodlarini ishlab chiqish

Аmaliy mashg’ulotda tinglovchilar ilg’or texnologiyani qo’llagan holda o’yin metodlari texnologiyasini ishlab chiqadilar.

Pedagog tarbiyachini bolani rivojlanish sohalari bo’yicha amalga oshiradigan ishlari

1^ B.R.Djurayeva, X.M.Tojiboyeva, G.M.Nazarova. “Maktabgacha taʼlim yoshidagi bolalarga taʼlim tarbiya berishning zamonaviy tendensiyalari. 14 b

2^ Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 2017-yil 30-sentyabrdagi “Maktabgacha taʼlim tizimi boshqaruvini tubdan takomillashtirish choratadbirlari toʻgʻrisida”gi. PF-5198-sonli Farmoni.

3^ Дўстмуҳамедова Ш.А., Нишонова З.Т. ва бошқалар Ёш даврлари ва педагогик психология Т.: Фан ва технологиялар 2013

4^ Ш. Шодмонова. Мактабгача таълим педагогикаси.— Т., «Фанватехнология» 2008.

5^ Дўстмуҳамедова Ш.А., Нишонова З.Т. ва бошқалар Ёш даврлари ва педагогик психология Т.: Фан ва технологиялар 2013