Хром және оның қосылыстары

4.

Cr

Сабақ жоспары:

Тақырыбы: Хром және оның қосылыстары

Сабақтың мақсаты:

Білімділік:Оқушыларды хром және оның қосылыстарымен,химиялық қасиеттерімен таныстыру.

Дамытушылық: Оқушылар өз бетінше жауап беру біліктілігін қалыптастыру,негізгі ойды бөліп қорытындылап,салыстыра білуге үйрету.

Тәрбиелік:Уақытты бағалауға,өз бетінше жұмыс істеп,қорытындылай білуге үйрету

Сабақтың көрнекілігі: Периодтық кесте,слайдтар,сызбанұсқа, мультимедия

Сабақтың түрі: Жаңа сабақ

Сабақтың әдісі:сұрақ-жауап, ізденіс, өздік жұмыс, топпен жұмыс .

Пәнаралық байланыс: медицина, биология, тарих, география, математика, физика.

Күтілетін нәтиже: Оқушылардың хорм және оның қосылыстарының маңызын, химиялық және физикалық қасиеттерін меңгеріп, реакция теңдеулерін жазып және реакция типтерін ажырата білуі.

Сабақтың барысы:

І. Ұйымдастыру. (3 мин.)

ІІ. Үй тапсырмасын пысықтау. (сұрақ-жауап) (5 мин.)

ІІІ. Сабақтың мақсатымен таныстыру.

ІV.Жаңа сабақ түсіндіру (17)

а) Хром жайлы жалпы түсінік

б) Периодттық жүйедегі орны

в) Табиғатта таралуы.

г) Алынуы.

ғ) Физикалық қасиеттері.

д) Хром қосылыстары.

е) Хром қосылыстарын анықтау.

ж) Қолданылуы.

V.Жаңа сабақты қорытындылау (20 мин.)

а) Графикалық диктант. Т-кестесі (2 минут)

б) Бос орынға керекті сөзді жазыңыз: (3мин)

в) Адасқан формалар (2 мин)

г) Кластер әдісі (3мин)

ғ) Карточкамен жұмыс. Амалдарды жүзеге асыр (4мин)

д) Блум әдісі (2мин)

VІ.Үйге тапсырма беру. (2 мин.)

Х. Бағалау (2 мин.)

І. Ұйымдастыру.

а) оқушылармен сәлемдесу.

ә) оқушыларды түгендеу.

б) оқушылардың сабаққа дайындығын тексеру.

ІІ. Үй тапсырмасын пысықтау. (сұрақ-жауап)

ІІІ. Жаңа сабақ түсіндіру. Хром және оның қосылыстары:

Хром (Cr )— элементтердің периодтық жүйесінің VI Б тобындағы химиялық элемент, а. н. 24, а. м. 51,996. Тұрақты төрт изотобы бар. Хромды 1797 ж. француз химигі Л.Н. Воклен крокоит минералының құрамынан ашқан. Хром кең тараған элемент. Жер қыртысындағы салмақ мөлшері. 2*10^–3%.%. Өнеркәсіптік маңызды минералы — хромит, оның бай кендері Солтүстік Оралда, Кавказ сыртында, Батыс Қазақстанда кездеседі.

Хром +1-ден +6-ға дейінгі тотығу дәрежелерін көрсетеді. Хромның +2, +3, +6 тотығу дәрежелері қосылыстары едәуір тұрақты.

Табиғатта таралуі. Жер қыртысында хромның жалпы мөлшері 0,03%-ті құрайды. Хром әр түрлі минералдардың құрамына кіреді. Хромит немесе хромның темір тас FeCr₂O₄ едәуір кең таралған, Еліміздегі хромның бай кен орны Ақтөбе облысында орналасқан. Бұл кен орындарындағы хромиттік кендер базасында Ақтөбе және Ақсу ферроқұйма зауыттары жұмыс істейді.

Табиғатта сонымен бірге хром (III) оксиді Сr₂O₃ және хормның кейбір басқа қосылыстары кездеседі.

Хром ғарышта, Күнде, жұлдыздарда және метеориттерде де бар екені анықталды.

Алынуы.Өнеркәсіпте хромды пирометаллургиялық және алюминтермиялық жолмен алады.

Хромды теміртасты көмірмен қатты қыздырғанда хром мен темірдің тотықсыздануы жүреді:

Fe⁺²O+Cr₂⁺³O₃+4C⁰2Cr⁰+Fe⁰+4C⁺²O

Бұл реакция нәтижесінде хромның темірмен құймасы-феррохром түзіледі.

Таза хромды алу үшін хром(III) оксидін алюминиймен тотықсыздандырады:

Cr₂⁺³O₃ +2Al⁰Al₂⁺³O₃+2Cr⁰

Физикалық қасиеттері. Хром-күмістей ақ, жылтыр металл. Металдардың ішіндегі ең қаттысы, шыныға жеңіл сызат түсіреді. Хром морт сынғыш, оның тығыздығы 7,2г/см³, балқу температурасы 1855⁰С. Электр және жылу өткізгіштігі төмен.

Химиялық қасиеті. Хромның беті мөлдір оксид қабақшасымен қапталған. Ол өте жұқа (5*10^-8), бірақ химиялық тұрақты, оны тіпті қышқылдық өзі қиындықпен бұзады. Осы қабақшаға байланысты хром жемірілуге тұрақты металдардың бірі болып табылады. Тіпті ылғал ауада да өзгермейді.

Жоғары температурада хром оттекте жанып, оксид Cr₂O₃ түзеді:

4Cr+ 3O₃=2Cr₂O₃

Хром фтормен және хлормен шабытты әрекеттеседі. Қатты қыздыррылған хромнан хлорлы өткізгенде қоңыр қызыл түсті хром (III) хлориді алынады:

2Cr+ 3Cl₃=2CrCl₃

Қыздырылған хром су буымен әрекеттеседі:

2Cr+ 3H₂O= Cr₂O₃+2H₂

Хром қосылыстары. Хром +2-ден +6-ға дейін тотығу дәрежелерін көрсетіп, қасиеттері әр түрлі қосылыстар түзеді. Хром қосылыстары үшін басқа ауыспалы металдардың қосылыстары сияқты мынадай заңдылықтары тән: тотығу дәрежесі өскен сайын қосылыстарының негіздік және тотықсыздандырғыштық қасиеттері әлсірейді, ал қышқылдық және тотықтырғыштық қасиеттері күшейеді:

Cr

Тотықсыздандырғыш Тотықтырғыш

Cr⁺² Cr⁺³ Cr⁺⁶

CrO Cr₂O₃ CrO₃

негіздік оксид екідайлы оксид қышқылдық оксид

Cr(OH)₂ Cr(OH)₃ H₂CrO₄ H₂Cr₂O₇

негіз екідайлы гидроксид хром дихром

қышқылы қышқылы

Хром қосылыстарын анықтау.Барлық хром тұздарының ерітінділерінің түсі бар: Cr²⁺ -көгілдір түсті, Cr⁺³ -жасыл күлгін түсті, CrO₄^2--сары түсті және Cr₂O₇^3-- қызыл сары түсті. Хромның қышқылдар мен негіздерден түзілген тұздары да ашық түсті, оларды түстері арқылы анықтауға болады.

Қолданылуы.Хромды антижемірілгіш және декоративті қаптамалар жасау үшін қолданады.

Хром тұздарының түсі әр түрлі: күлгін, көк, жасыл, қоңыр, қызыл, сары, қызыл және қара. Оларды пайдаланып, әр түрлі бояулар дайындайды.

Хроматтар мен дихроматтар тотықтырғыштар ретінде қолданады.Хром қосылыстарын тері илеуде пайдаланады. Осындан келіп "хром етік" атауы шыққан. Мұнда тері әдемі, жылтыр, мықты және кигенге ыңғайлы.

V.Жаңа сабақты қорытындылау

1.Графикалық диктант. Т-кестесі ( иә +, жоқ -) (3мин)

1. Хром жұмсақ метал (жоқ)
2. Cr⁺³-жасыл күлгін (иә)
3. Сутекпен әрекеттесуге бейім емес (иә)
4. Хромды тоқыма өнеркәсібінде мата ағартуға, дәрі-дәрмек, косметика жасауда қолданылады. (жоқ)

5. Хромды теміртасты көмірмен қатты қыздырып алады. (иә)
6. Хромның электр және жылу өткізгіштігі жоғары. (жоқ)
7. тотығу дәрежесі өскен сайын қосылыстарының негіздік және тотықсыздандырғыштық қасиеттері күшейеді, ал қышқылдық және тотықтырғыштық қасиеттері әлсірейді. (жоқ)
8. Хром +2-ден +6-ға дейін тотығу дәрежелер ін көрсетеді (иә)

2.Бос орынға керекті сөзді жазыңыз:

1. Хромды 1797 ж. француз химигі Л.Н. Воклен крокоит минералының құрамынан ашқан.
2. Хромның беті мөлдір оксид қабақшасымен қапталған.
3. Елімізднгі хромның бай кен орны Ақтөбе облысында орналасқан.
4. Металдардың ішіндегі ең қатты.

Керекті сөздер: мөлдір, крокоит минералының, Ақтөбе, қатты, француз.

3.Адасқан формалар

O₂Fe(Cr)₂ Cr₂O₇Na₂ O₃Cr₂ Cl₃Cr CrO₇K₂ CrH[Na₃(O)₆] BaO₄Cr

Fe(CrO₂)₂; Na₂Cr₂O₇; Cr₂O₃; CrCl₃; K₂CrO₇; Na₃[Cr(OH)₆]; BaCrO₄

5.Карточкамен жұмыс. Амалдарды жүзеге асыр

Cr₂O₇+OH.........

Fe(CrO₂)₂ +CFe+ ……

Na₂Cr₂O₇+CCr₂O_3........

Cr₂O₃+NaOH+O₂.......

VІ.Үйге тапсырма беру. (2 мин.)

§ 7. №4 жаттығу.

Тотығу-тотықсыздану процесіндегі хромның рөлін анықтаңдар:

CrO₃+H₂S Cr₂(SO₄)₃+S+ H₂O

Электрондық баланс әдісімен коэффициенттерін қойыңдар.

Х. Бағалау (2 мин.)