Ааҕарга үөрэтии бастакы хардыылара

Ааҕарга үөрэтии бастакы хардыылара

Оҕону хас сааһыттан саҕалаан ааҕарга үөрэтиигэ биир санаа суох. Сорох төрөппүт оҕо оскуолаҕа киирэригэр сөбүгэр билиилээх, ааҕарга үөрэммит буоллаҕына үөрэҕи ылынара чэпчэки буолар, онон оскуолаҕа киириэн иннинэ ааҕара ордук диэн этэллэр. Үгүс төрөппүттэр сыыһа үөрэтиэхпит диэн куттаналлар. Сорохтор учуутал аахтарар эбээһинэһэ дииллэр. Бүгүн ол туһунан кэпсэтиэхпит. Хас биирдии оҕо бэйэтин тэтиминэн тулалыыр эйгэттэн билиини-көрүүнү ылар, сайдар. Ааҕыы- уустук үөрүйэх. Тиэкиһи ааҕарга, өйдүүргэ, кэпсииргэ мэйии уон биэс араас зоната үлэлиир, ити зоналар бары толору сиппит, сайдыбыт уонна тэҥҥэ үлэлиир буолуохтаахтар, ол оҕо сэттэ сааһыгар ситэр диэн нейрофизиологтар суруйаллар.

Оҕону аахтара үөрэтэргэ элбэх араас ньыма баар. Олортон биирдэстэринэн оскуолаҕа туттуллар Сүһүөҕүнэн аахтарыы буолар. Бастаан оҕо дорҕоону саҥарар, буукубаны кытта билсэр, буукубалары, онтон сүһүөҕү холбуур, тыллары таһаарар.

Зайцев кубиктара. Араас размердаах, өҥнөөх кубиктарга буукубалар, сүһүөхтэр суруллубуттар,сымнаҕас, кытаанах бүтэй дорҕооннор диэн бэлиэлээхтэр.Тимир кубиктарга ньиргиэрдээх сүһүөхтэр, мастарга-ньиргиэрэ суохтар. Оҕо бастаан бастакы тылларын ба-ба па-па диэн саҥарар кэмигэр ылынарыгар табыгастаах диэн этэллэр. Кубиктарынан оонньуу сылдьан кини сүһүөхтэри начаас өйдүүр. Бу икки саастаах оҕолорго олус барсар ньыма диэн суруйаллар.

Чаплыгин кубиктара. Икки буукубалаах сүһүөхтэр мас кубикка суруллубуттар. Буукубалара эргийэ сылдьаллар.Уратыта диэн буукубанан уонна сүһүөҕүнэн ааҕыллар.

Гленн Доман карточкалара. Америка физиотерапевта Гленн Доман тылы сыалайдыы ааҕыы ньыматын айбыт. Биһиги дойдубутугар оҕону эрдэ аахтарыы ньыматын быһыытынан киирэ сылдьыбыта. Аллараа өттүгэр суруктаах ханнык баҕарар предмет ойуутун көрдөрөллөр, чуолкайдык саҥараллар. Оҕо ойууну көрөн, ол суруллубут тылы сыалайдыы өйдөөн хаалыахтаах. Киһи мэйиитэ үс сааһыгар дылы түргэнник сайдар диэнинэн салайтараллар.

Мария Монтессори ньымата. Бу Италия бырааһа уонна педагога Мария Монтессори ааспыт үйэҕэ айбыт ньымата. Кини кэтээн көрүүтүнэн оҕолор суруйуу нөҥүө ааҕыыны түргэнник ылыналлар. Кырачааннар суругу уруһуй курдук көрөллөр.Онон кинилэргэ бастаан буукубаны суруйаллара боростуой. Бэчээтинэй знактары буолбакка төгүрүк символлары оҕолор түргэнник ааҕаллар диир эбит. Бу ньымаҕа кинигэ, азбука туттуллубат. Кумааҕы, харандаас, объемнай оонньуур буукубалар наадалар. Оҕо буукубаны истэр, өйдөөн хаалар, кумааҕыга уруһуйдуур, илиитинэн тутан-хабан оҥорор. Манна оҕо сааһа хааччахтаммат, оҕо сайдыытынан барар.Сурукка үөрэтиэх иннинэ илии тарбахтарын былчыҥнарын эрчийэр, араас предметтэри харандааһынан тула эргитэ суруттарар, уруһуйдары штриховкалатар. Маннык эрчиллиилэр тарбах былчыҥнарын сайыннаран сурукка бэлэмнииллэр. Буукубаны илии иминэн бигээн көрөргө эрчийэр. Лоппоҕор буукубалардаах азбуканы тутталлар. Эбэтэр халыҥ кумааҕыттан быһан оҥороллор, бу кырыллыбыт буукубаларынан оҕо оонньуур. Тутан көрөрүн сөбүлээтэҕинэ буукубаны начаас үөрэтиэ, бэйэтэ сүһүөҕү таһаарар буолуо диэн этэр.

Бу ньымалартан аахтарарга хайатын баҕарар тутуохха сөп.Ол гынаары төрөппүт оҕотун туругун бэккэ билэр буолан,үөрэтэригэр бэйэтэ араас ньымалардаах буолар. Элбэх сыллаах опыт көрдөрөрүнэн оҕо оскуолаҕа киириэн иннинэ, ааҕыан баҕарда да көмөлөһөн аахтарар ордук. Оҕо кинигэ ойуутун болҕойон көрөр, дьонугар аахтарар эбэтэр туох туһунан суруллубутун ыйытар буоллаҕына ааҕар бириэмэтэ кэлбит. Ону мүччү тутумаҥ. Бу кэмҥэ кини буукубалары, сүһүөхтэри холбоон чэпчэки баҕайытык ааҕан кэбиһиэн сөп. Ардыгар бу кэми куоттардаххытына өргө диэри сатаан аахпакка сылдьыа. Үөрэттиҥ да оҕо барыта тэҥҥэ ааҕан барбат. Хас биирдии оҕоҕо тус-туһунан ньыма, тус-туһунан сыһыан ирдэнэр. Аахтараргытыгар бастатан туран, оҕо билэр-көрөр, ааҕар баҕатын уһугуннарыахха наада.Оҕо төрөппүтүн үтүктэр. Дьиэ-кэргэн кинигэни таптаан ааҕар,аахпытын туһунан сэргээн кэпсиир буоллаҕына, дьиэтээҕи библиотекаларыгар араас интэриэһинэй кинигэлэр баар буоллахтарына, оҕо син биир ааҕыан баҕарыаҕа. Оҕону кытта кинигэни бииргэ ааҕыҥ. Оҕо тиэкис ис хоһоонун өйдүүрүн уонна өйдөөн хааларын курдук кэпсээҥ, ырытыҥ. Оҕо салгыы бэйэтэ кэпсээни ситэри ааҕарын курдук интэриэһиргэтиҥ.Кинигэни ааҕан аптаах дойдуга тиийэрин итэҕэтиҥ. Оҕо хаама, саҥара, аһыы үөрэнэрин курдук ааҕыы эмиэ баҕа өттүнэн кэлэрэ ордук. Иккиһинэн, аахтарыах иннинэ оҕо тылын сайыннарыы наада. Кэпсэтэригэр, кэпсииригэр ыарырҕатар буоллаҕына элбэхтик оҕону кытта кэпсэтэбит, дорҕооннору сыыһа саҥарар буоллаҕына сайыннарар эрчиллиилэри оҥотторобут, эбэтэр аналлаах логопед булабыт.

Үсүһүнэн, тарбахтарын былчыҥнарын сайыннарарга анаан үлэлэһэбит. Тоҕо диэтэр тарбах былчыҥнара мэйиини кытта сибээстээхтэр.Манна харандааһынан кырааскалааһын, пластилиннааһын эрэ буолбакка атын дьарыктары ыытар наадалаах, холобур, бытахай предметтэри булуу, хомуттарыы, тистэрии, кырыттарыы, тарбах араас былчыҥнарын сайыннарар массажтар, араас куруппа туорахтарынан оонньотуу.

Уонна биллэн турар болҕомтотун, өйгө тутар, толкуйдуур, ырытар, оҥорон көрөр дьоҕурдарын сайыннарар хайаан да наада. Ити процесстар бары сайдыбыттарын эрэ кэннэ аахтараргытыгар сүбэлиибин.

Аахтарыы бастакы хардыыта – буукубаны билсии.Онно оҕоҕо сөптөөх буукубалар тустарынан ойуулаах, хоһооннордоох азбука наада. Дорҕоонун ааттаан туран буукубаны көрдөрүҥ. Бу буукубаттан тахсар тыллары көрдөттөрүҥ. Ханнык предмеккэ эбэтэр кыылга майгынныырый. Буукуба туһунан хоһоонно ааҕыҥ. Ыһыллыбыт буукубалартан булларыҥ. Дуоскаҕа, тэтэрээккэ уруһуйдатыҥ. Боростуой биирдии-иккилии сүһүөхтээх тыллартан саҕалааҥ. Иккис хардыы- икки сүһүөхтээх тыллары аахтарыы. Тыл суолтатын өйдөтүү, быһаарыы. Сылдьан эрэ ханнык баҕарар тыллары сүһүөхтэтэ үөрэтэр олус туһалаах. Ол кини кэлин диктаны суруйарыгар туһалыаҕа.Оҕо бастаан ааҕарыгар элбэх алҕастары оҥорор, онно кэтээн олорон сыыһатын халтатын көннөрөргө элбэх сэрэтиини оҥорумаҥ, кини онтон ааҕар санаата түһүөн сөп.Кыра кинигэлэри аахтара сатааҥ. Ис хоһоонун кэпсэттэриҥ, сэҥээриҥ. Азбуканан, карточканан, кубиктарынан эрэ муҥурданымаҥ. Оҕо ааҕар баҕатын көбүтэн оонньуу курдук үөрэтиэххитин наада.Оччоҕо оҕо ааҕыыттан дуоһуйууну ылыа.Кинигэни сөбүлүүр оҕо чэпчэкитик үөрэниэ, күн аайы саҥаттан саҥаны арыйыа. Оҕону куруутун өйүүр, өйдүүр, үтүө сүбэһит буолуҥ.

Винокурова В.Г., алын сүһүөх кылаас учуутала

09.02.2023